Suliotët: konfederata malësore që i qëndroi Ali Pashës

Në grykat e thepisura të Thesprotisë, në Epirin e veriut, një grumbull fshatrash malore njihej thjesht si Suli. Banorët e tij — të krishterë ortodoksë që flisnin shqip, të organizuar në fara patrilineare luftarake — ndërtuan gjatë shekullit XVIII një konfederatë të vogël, por të fortifikuar aq mirë sa u bë, për një kohë, pengesa më e qëndrueshme përballë pushtetit në rritje të Ali Pashë Tepelenës në Janinë. Historia e tyre është një nga më dramatiket e botës shqiptare të malësisë: një qëndresë e gjatë, një rënie e dhimbshme, dhe një mërgim që përfundoi, në mënyrë të papritur, në faqet e para të një fjalori.

Vendi, gjuha, farat

Suli nuk ishte një qytet, por një rrjet fshatrash mali rreth qendrës kryesore me të njëjtin emër, pranë Paramithisë së sotme, në veri të Prevezës. Banorët flisnin një të folme shqipe të afërt me toskërishten e çamërishten, ndërkohë që besimi i tyre ishte ortodoks — kombinim që i vendoste as krejtësisht brenda botës myslimane të Jugut shqiptar, as brenda asaj greke fqinje, por në një hapësirë të vetën. Shoqëria e tyre ishte e ndarë në fara: Boçari, Xhavella, Dhrako, Zervas ndër to — secila me krerët, luftëtarët dhe kodin e vet të besës, që lidhte fisin më fort se çdo autoritet i jashtëm.

Luftërat kundër Ali Pashës

Që nga fundi i viteve 1780-1790, Ali Pashë Tepelena, sundimtar gjithnjë e më i fuqishëm i pashallëkut të Janinës, nisi fushata të njëpasnjëshme për ta nënshtruar Sulin — pengesë e vogël në hartë, por simbolike për autoritetin e tij mbi krahinën. Për më shumë se një dekadë, malësorët e Sulit u treguan të paarritshëm në kështjellat e tyre natyrore, duke i shndërruar sulmet e Ali Pashës në një seri fushatash të kushtueshme e të pafrytshme. Ishte një luftë brenda po asaj bote shqipfolëse — një pashai shqiptar mysliman kundër farash shqipfolëse ortodokse — që tregon sa larg qëndronte identiteti fisnor e fetar nga çdo unitet i thjeshtë kombëtar në atë kohë.

Rënia e Sulit dhe Zalongu

Fundi erdhi më dhjetor 1803, kur, pas rrethimesh të reja e të ashpra, Suliotët u detyruan të kapitullonin dhe të braktisnin malësinë e tyre. Është pikërisht në këto ditë të fundit që gojëdhëna vendos episodin më të komentuar të gjithë historisë suliote: Vallja e Zalongut — sipas traditës, një grup grash suliote, të rrethuara pa rrugëdalje, u hodhën bashkë me fëmijët e tyre nga shkëmbinjtë e Zalongut për t'i shpëtuar robërisë. Historianët e diskutojnë numrin e saktë të grave dhe rrethanat e sakta të ngjarjes; ajo mbetet, në formën si njihet sot, një traditë e përkujtuar më shumë se një kronikë e verifikuar dokumentarisht. Po ashtu gjysmë-legjendar mbetet episodi i kalogjerit Samuel, që sipas gojëdhënës ndezi vetë barutin e kullës në Kungj (Kiafa) gjatë tërheqjes, duke shpërthyer bashkë me ndjekësit — hollësi që tradita e ka trashëguar, por që kërkojnë kujdes në rrëfim.

Mërgimi drejt Korfuzit e regjimentet joniane

Pas rënies, shumë familje suliote gjetën strehë në Korfuz e në ishujt e tjerë jonianë, fillimisht nën mbrojtjen ruse e më pas britanike. Aty, luftëtarët e dikurshëm të maleve u riorganizuan në formacione ushtarake në shërbim të fuqive që i strehonin — një diasporë e armatosur që e mbajti gjallë identitetin farë-nga-farë edhe larg shtëpisë, dhe që do t'i jepte më vonë Greqisë disa nga komandantët më të njohur të revolucionit të saj.

Marko Boçari, fjalori dhe Revolucioni Grek

Nga kjo diasporë doli figura që do të bëhej simbol i luftës për pavarësinë greke: Marko Boçari (Markos Botsaris), i lindur rreth vitit 1788 në Suli, vdiq më 21 gusht 1823 në Karpenisi, duke rënë në betejë kundër forcave osmane. Por para se të bëhej hero lufte, Boçari — bashkë me të atin Kiço (Kitsos) Boçari e të afërm të tjerë — la një gjurmë tjetër, më pak të njohur e po aq të çmuar: rreth vitit 1809, në Korfuz, ndihmoi të hartohej një fjalor greqisht-shqip, i menduar për oficerë francezë e për rrethin e konsullit François Pouqueville pranë oborrit të Ali Pashës në Janinë. Ky fjalor mbetet një nga dëshmitë e para të shkruara të shqipes së Jugut nga dora e vetë folësve të saj — artefakti qendror i kësaj historie, që e lidh farën luftarake të Sulit drejtpërdrejt me trashëgiminë e gjuhës shqipe. Në të njëjtën periudhë spikatën edhe gra e burra të tjerë të farave suliote — Moshoja (Moscho) Xhavella, e përmendur si luftëtare e guximshme e klanit të vet, dhe Foto (Photos) Xhavella, prijës i po atij fisi — figura që tradita i mban gjallë, ndonëse me hollësi që kërkojnë kujdes historik. Vetë Lordi Bajron, i mahnitur pas trimërisë suliote, punësoi një roje suliote në Mesollogji pak para se të vdiste atje, më 1824.

Brenda rrjetit shqiptar

Historia e Sulit është një nga nyjet më të hidhura të rrjetit shqiptar të shekullit XIX: një botë e lidhur nga gjuha, besa dhe struktura farë-nga-farë, që në rastin e Suliotëve u kthye kundër vetvetes — një pashai shqiptar mysliman e nënshtroi një konfederatë shqiptare ortodokse. E megjithatë, pikërisht nga kjo rrënojë doli një nga dëshmitë më të hershme të shkruara të gjuhës shqipe, dhe një hero që e dha jetën për një komb tjetër. Pjesa shqipfolëse e Boçarit dhe e Suliotëve u zbeh me kalimin e kohës brenda rrëfimit tërësisht grek të revolucionit — jo domosdoshmërisht me qëllim, por si pasojë e mënyrës si kombet e reja e shkruajnë historinë e tyre. Ta thuash saktë — se Suliotët ishin të krishterë ortodoksë shqipfolës, jo se identiteti i pasardhësve të tyre sot i takon një ane a tjetrës — është thjesht ta lësh gjuhën të flasë vetë, si dëshmi e një bote që dikur ishte një, para se kufijtë e rinj ta ndanin në kujtesa të veçanta.