Paramithia (Ajdonat): qyteti çam ku u zhduk gjysma shqiptare e banorëve

Në hartat osmane qyteti quhej Ajdonat; sot, në hartat greke, quhet Paramithi (Παραμυθιά). Është i njëjti vend — një qytezë e ngjitur pas shkëmbit në Thesprotinë veriperëndimore, nën kalanë bizantine, në zemër të asaj treve që shqiptarët e quajnë Çamëri. Për katër shekuj ai ishte kryeqendra administrative e një kazaje osmane dhe qendra urbane e shqiptarëve myslimanë çamë. Në prag të Luftës së Dytë Botërore ai numëronte rreth 6 000 banorë, të ndarë pothuajse përgjysmë mes shqiptarëve myslimanë dhe të krishterëve ortodoksë. Sot njëra prej atyre gjysmave nuk ekziston më — jo si pakicë, jo si lagje, jo si gur mbi gur.

Pse ka rëndësi

• Ajdonati (Paramithia) ishte kryeqendër kazaje në Sanxhakun e Janinës dhe, nga 1909, hyri në sanxhakun e ri të Çamërisë bashkë me Filatin, Margëlliçin dhe Pargën.
• Në prag të Luftës së Dytë Botërore qyteti kishte rreth 6 000 banorë: rreth 3 000 shqiptarë myslimanë (çamë) dhe rreth 3 000 të krishterë ortodoksë.
• Pas qershorit 1944 gjysma shqiptare u zhduk — banesat u shkatërruan dhe xhamitë u prishën; regjistrimi i vitit 2021 numëron 2 608 banorë në qytet.

Emri, vendi dhe shkëmbi

Toponimi osman Aydonat — në shqipe Ajdonat — rrjedh nga emri bizantin i vendit, Agios Donatos, Shën Donati. Emri i sotëm zyrtar grek, Paramythia, e zëvendësoi atë përfundimisht në shekullin XX; në shqipe qytetin e gjen të shkruar edhe Paramithi. Ky ndërrim emrash nuk është detaj gjuhësor: në Çamëri, si kudo në Ballkanin e pas-1913-s, harta u rishkrua bashkë me popullsinë.

Qyteti ngrihet mbi rrëzën e malit Korillas, mbi fushën e Paramithisë dhe rrjedhën e lumit Aheront, në koordinatat 39°28′ veri, 20°30′ lindje. Mbi të qëndron kalaja mesjetare, dhe në brendësi ruhen ende banjat bizantine e kulla osmane «Kulia» e shekullit XVII — dëshmi materiale të një qyteti që ishte njëherësh vend kufiri dhe vend tregu.

Kryeqendra e kazasë së Ajdonatit

Ajdonati kaloi nën sundimin osman rreth mesit të shekullit XV dhe u bë qendër kazaje brenda Sanxhakut të Janinës, në Vilajetin e Janinës. Historiografia shqiptare regjistron ndërtimin e xhamisë së parë të madhe të krahinës këtu më 1490, në kohën e sulltan Bajazitit II, dhe, në regjistrimin kadastral osman të vitit 1583, rreth 603 shtëpi — një popullsi prej afërsisht 4 500–5 000 vetësh, pra një nga qendrat më të mëdha urbane të Epirit jugor të kohës.

Më 1909 Perandoria e riorganizoi krahinën: kazatë e Filatit, të Ajdonatit dhe të Margëlliçit, bashkë me qytetin e Pargës, u bashkuan në një njësi të vetme administrative — sanxhakun e Çamllëkut, domethënë të Çamërisë. Për herë të parë e të fundit nën osmanët, krahina që shqiptarët e quanin Çamëri kishte një emër zyrtar dhe një kufi administrativ. Tre vjet më vonë perandoria doli nga Ballkani dhe ajo njësi u shpërbë bashkë me të.

Një qytet i ndarë përgjysmë

Ajdonati nuk ishte as qytet «turk» as qytet grek: ishte qytet i përzier, me dy bashkësi që ndanin të njëjtin treg. Në fund të shekullit XIX burimet e kohës i japin qytezës rreth 1 134 banorë myslimanë — pra rreth 57 për qind — përballë 872 të krishterëve ortodoksë. Më 1912, në prag të luftërave ballkanike, ajo numërohej me 550–600 shtëpi dhe rreth 2 500–3 000 banorë. Deri në Luftën e Dytë Botërore raporti mbeti afërsisht i njëjtë, mbi një bazë të rritur: rreth 3 000 shqiptarë myslimanë dhe rreth 3 000 të krishterë ortodoksë.

Gjuha e njërës gjysmë ishte e folmja çame e toskërishtes, dialekti më arkaik i shqipes jugore. Ajo folej në rrugët e Ajdonatit çdo ditë deri në verën e 1944-s, dhe sot mbijeton vetëm në mërgim.

1913: kufiri dhe Selani

Më 23 shkurt 1913 forcat greke hynë në qytet. Protokolli i Firences, në fund të po atij viti, e vendosi Çamërinë — dhe me të Ajdonatin — brenda kufirit grek, ndërsa shteti i ri shqiptar mbeti disa dhjetëra kilometra në veri. Vija nuk kaloi mes dy popujve; ajo kaloi mes një populli dhe vetes së tij.

Historiografia shqiptare regjistron se më 27 mars 1913, te përroi i Selanit pranë Paramithisë, u vranë 72 parësorë shqiptarë të mbledhur nga qyteti dhe fshatrat përreth — mes tyre emra ajdonatas si Fuat Pronjo, Suhbi Dino, Agako Pronjo, Alush Gjyzeli e Maliq Bollati. Kjo ngjarje, e njohur si masakra e Selanit, nuk gjendet në rrëfimin grek të periudhës; e japim këtu si atë çka regjistron burimi shqiptar, e emërtuar si e tillë. Ç'është e sigurt dhe e padiskutueshme është rezultati demografik i dekadave që pasuan: numri i çamëve myslimanë në krahinë bie nga rreth 25 000 më 1913, në 20 319 më 1923, në 17 008 më 1928 — sipas regjistrimeve zyrtare greke.

Mes dy luftërave: përjashtimi që nuk mbrojti

Në shkëmbimin greko-turk të popullsive, të rregulluar nga Konventa e Lozanës e vitit 1923, çamët u përjashtuan zyrtarisht — jo si favor, por sepse ishin shqiptarë, jo turq, dhe shkëmbimi ishte ndërtuar mbi bazën fetare mes Greqisë dhe Turqisë. Përjashtimi mbrojti statusin, jo pronën: një pjesë e pasurive çame kaloi gjithsesi në duart e shtetit dhe të refugjatëve të ardhur nga Anadolli, dhe një pjesë e popullsisë u largua ndërkohë drejt Turqisë.

Presioni u bë shtetëror në tetor 1940, me hyrjen e Greqisë në luftë: regjimi i Metaksait çarmatosi rekrutët çamë dhe i vuri në punë rrugësh, ndërsa mbi 1 000 burra shqiptarë myslimanë u internuan në ishujt e Egjeut. Qyteti i Ajdonatit hyri në pushtimin italo-gjerman i zhveshur nga burrat e vet.

1943–1944: dy ngjarje, një emër

Ajo që ndodhi më pas mban një emër të vetëm — «masakra e Paramithisë» — për dy ngjarje të ndryshme, me autorë dhe viktima të ndryshme. Mes 19 dhe 29 shtatorit 1943 njësi të Divizionit të Parë të Malësorëve gjermanë, të shoqëruara nga milicia bashkëpunëtore çame, vranë 201 civilë grekë në qytet dhe në fshatrat përreth; 49 prej të parëve të qytetit u pushkatuan në kopshtin e shkollës fillore. Më 27 qershor 1944 forcat e EDES-it të Napoleon Zervasit morën qytetin dhe pasoi vrasja masive e civilëve myslimanë çamë: burimet greke e neutrale japin 300–600 të vrarë, dokumentacioni shqiptar 703 burra e pleq dhe 212 gra e fëmijë të vrarë, të torturuar ose të vdekur nga uria në Paramithi dhe fshatrat përreth.

Ky është një kapitull më vete, dhe muzeu e mban të ndarë me qëllim: llogaria burim-për-burim e të dyja ngjarjeve, bashkë me dallimin mes bashkëpunimit individual dhe ndëshkimit kolektiv, jepet atje. Këtu ka rëndësi vetëm pasoja urbane — çfarë i ndodhi vetë qytetit.

Qyteti gjysmë i fshirë

Pas qershorit 1944 gjysma shqiptare e Ajdonatit nuk u zhvendos: u zhduk si strukturë. Pothuajse të gjitha banesat e shqiptarëve myslimanë u shkatërruan dhe xhamitë e qytetit u prishën në mënyrë sistematike; ata që mbijetuan morën malin drejt Shqipërisë ose u shpërndanë drejt Turqisë, ku pasardhësit e tyre jetojnë sot. Dëbimi i çamëve mes qershorit 1944 dhe marsit 1945 preku, sipas vlerësimeve që lëvizin mes autorëve, nga rreth 18 000 e deri në 35 000 vetë në tërë krahinën.

Ajo që mbeti është një qytet me një gjysmë. Regjistrimi grek i vitit 2011 numëroi 2 730 banorë në vetë qytezën dhe 7 459 në njësinë bashkiake; ai i vitit 2021 numëron 2 608 në qytezë dhe 6 463 në njësi. Kalaja, banjat bizantine dhe kulla osmane qëndrojnë; minarja, jo. Në një qytet ku gjysma e emrave ishte shqip, sot nuk ka asnjë mbishkrim shqip.

Trashëgimia e një qyteti të ndarë

Ajdonati është rasti më i qartë i asaj që në këtë muze e quajmë vija e mohimit: një qendër urbane shqiptare që nuk u asimilua dhe nuk u tkurr ngadalë, por u ndërpre brenda një vere dhe pastaj u fshi materialisht, gur pas guri, që kthimi të mos kishte ku të kthehej. Pikërisht sepse ndërtesat u prishën, historia e qytetit ka mbetur e rrëfyeshme vetëm nëpërmjet regjistrave, dëshmive dhe hartave — dhe kjo e bën punën e regjistrimit të saj një detyrë arkivore, jo polemike.

Në kalendarin shqiptar 27 qershori mbahet si Dita e Gjenocidit ndaj shqiptarëve të Çamërisë; data është pikërisht ajo e hyrjes së forcave të Zervasit në Ajdonat. Një qytet i vetëm i dha emrin ditës me të cilën një krahinë e tërë kujton veten.