Marko Boçari: heroi suliot që shkroi fjalorin e shqipes

Marko Boçari (Suli, 1790 – Karpenisi, 21 gusht 1823) hyri në panteonin kombëtar grek si një nga heronjtë më të pastër të Luftës së Pavarësisë — gjeneral i Greqisë Perëndimore, mbrojtësi i Mesolongjit, njeriu që me treqind suliotë sulmoi natën mijëra osmanë dhe ra i vrarë në ballë. Por gjuha amtare e këtij heroi nuk ishte greqishtja: ishte një e folme toske e shqipes, arvanitishtja e Sulit. Dhe prova më e fortë e kësaj nuk vjen nga armiqtë e tij, por nga dora e tij vetë: në vitin 1809, ende djalosh në mërgim, Boçari shkroi një fjalor greqisht–shqip për ta ruajtur të folmen e farës së vet. Historia e tij është nyja më e hershme e një throughline-i që përsëritet nga Suli te Athina e te Arvanitët e sotëm — një komb i tërë luftëtarësh që folën shqip, dhe një kujtesë kombëtare fqinje që e harroi qëllimisht atë gjuhë.

Suli: një konfederatë malësore shqipfolëse

Boçari lindi më 1790 në Suli, një grup fshatrash malore në Epir, brenda pashallëkut të Janinës. Suliotët ishin një konfederatë farash ortodokse shqipfolëse — luftëtarë malësorë që i qëndruan të pavarur pushtetit osman për dekada me radhë nga lartësitë e tyre të pakapshme. Boçarët ishin faraja më e fuqishme e Sulit; babai i Markos ishte Kico Boçari dhe xhaxhai i tij Noti Boçari, të dy kapedanë të njohur. E folmja e përditshme e këtij komuniteti ishte një degë e vjetër toske e shqipes, e mbushur me elemente arkaike që e afrojnë me arbërishten e Italisë së Jugut — motra e largët e së njëjtës gjuhë që De Rada po e shkruante përtej Adriatikut. Të qenët ortodoks dhe të qenët shqipfolës nuk ishin në kundërshti: Suli ishte shqipëri malore me kishë, jo më pak shqiptar se malësia myslimane e veriut.

Rënia e Sulit dhe mërgimi, 1803

Kundërshtari që e nxori Boçarin nga dheu i të parëve ishte një shqiptar tjetër: Ali Pashë Tepelena, pashai i Janinës, i cili për vite me radhë u përpoq ta thyente Sulin e pathyeshëm. Pas një rrethimi të gjatë, Suli ra më 1803. Ajo rënie hyri në legjendë me vetëflijime si vallja e Zallongut, ku gratë suliote u hodhën nga shkëmbi për të mos u zënë robinja. Familja e Boçarëve, si mijëra suliotë të tjerë, mori rrugën e mërgimit: fillimisht drejt Pargës, pastaj në Ishujt Jonianë nën mbrojtjen e fuqive perëndimore, sidomos në Lefkada. Aty Marko i ri hyri herët në shërbimin ushtarak — në Regjimentin Shqiptar (Régiment Albanais) të ushtrisë franceze të Ishujve Jonianë, ku shërbeu deri rreth vitit 1813. Ushtritë e mëdha të kohës i rekrutonin suliotët pikërisht si shqiptarë: emri i regjimentit e thoshte hapur atë që historia më vonë do të mundohej ta harronte.

Fjalori i 1809-s: dora që ruajti të folmen

Në Korfuz, më 1809, u hartua vepra që sot e bën Boçarin një figurë të çmuar për albanologjinë: një Fjalor i romaishtes së thjeshtë dhe i arbanishtes (greqisht: Λεξικόν της ρωμαϊκής και αρβανιτικής απλής), i porositur nga François Pouqueville, konsulli i Napoleonit pranë oborrit të Ali Pashës. Fjalori përmban 1701 hyrje greqishte të kryqëzuara me 1494 fjalë shqipe — dhe pikërisht ky trup fjalësh është dëshmi e rrallë e së folmes suliote, sot e zhdukur. Prej 1494 fjalëve shqipe, rreth 361 janë huazime nga greqishtja, 187 nga turqishtja, 21 nga italishtja dhe dy nga gjuhë të tjera — një fotografi e gjallë e një shqipeje jugore në kontakt me perandorinë që e rrethonte. Albanologu Xhevat Lloshi ka argumentuar se Marko-djalosh nuk mund ta kishte hartuar vetë të gjithë fjalorin: shënimet e Pouqueville tregojnë se ai u diktua nga babai, xhaxhai dhe vjehrri i ardhshëm i Markos, kurse dora që shkroi ishte e tij. Kjo nuk ia ul vlerën — përkundrazi: fjalori është kujtesa kolektive e një fisi e hedhur në letër nga i biri më i shquar. Dorëshkrimi origjinal, që përmban edhe një metodë vetëmësimi greqisht–shqip me dialogë të Jani Vilarës dhe një fjalorth frëngjisht–shqip të vetë Pouqueville-it, u dhurua nga ky i fundit në bibliotekë më 1819; botimin filologjik nga origjinali e bëri studiuesi Titos Johalas në Athinë më 1980, në 424 faqe.

Gjenerali i Greqisë Perëndimore

Kur shpërtheu Kryengritja Greke më 1821, suliotët e mërguar u kthyen në luftë me përvojën e brezave të malit. Boçari u ngjit shpejt: më 12 tetor 1822 u emërua gjeneral i Greqisë Qendrore Perëndimore. Roli i tij vendimtar erdhi në mbrojtjen e Mesolongjit — kalaja simbol e revolucionit — gjatë Rrethimit të Parë të 1822–1823, ku aftësia e tij ushtarake dhe autoriteti mbi suliotët e tjerë e mbajtën frontin. Në panteonin grek ai u kthye në mishërimin e sakrificës patriotike; por ushtarët që udhëhiqte dhe gjuha me të cilën u fliste ishin po ata suliotë shqipfolës që kishin zbritur nga Suli i rrënuar.

Karpenisi, 1823

Natën e 21 gushtit 1823 (9 gusht sipas kalendarit të vjetër), Boçari udhëhoqi një sulm të guximshëm natën kundër një force shumë më të madhe osmane te Karpenisi. Në atë sulm ai u qëllua në kokë dhe ra i vdekur — tridhjetë e tre vjeç. Trupi i tij u varros me nderime të plota në Mesolongji, dhe emri i tij u bë menjëherë material poezie e monumentesh nëpër Evropë. Vdekja e re e kthimit të heroit të ri e ngriti Boçarin në një ikonë romantike të lirisë greke — një ikonë të cilën kujtesa zyrtare do ta veshte tërësisht me greqishten, duke lënë në heshtje gjuhën që ai vetë e kishte shkruar në fjalor.

Ajo që kujtesa harroi

Boçari nuk ishte një "shqiptar i fshehtë" që luftonte për Shqipërinë — ai luftoi dhe ra për pavarësinë greke, dhe kjo është e vërtetë dhe e pamohueshme. Throughline-i i vërtetë është më i hollë dhe më rëndues: një pjesë e madhe e themeluesve të shtetit grik — suliotët, hidriotët, arvanitasit e Atikës e të Peloponezit — e kishin shqipen si gjuhë amtare, dhe kombi i ri u ndërtua duke e fshirë atë të dhënë nga kujtesa e vet. Fjalori i 1809-s është kundërprova më e qetë e këtij harrimi: e shkroi vetë heroi, para se legjenda ta rrëmbente. Nga Boçari te Anastas Kullurioti, që gjysmë shekulli më vonë shtypi shqipen në zemër të Athinës, e deri te Aristidh Kola në shek. XX, vazhdon i njëjti rrjet i padukshëm — një popull që u la të derdhte gjakun për të tjerët, por jo të mbante emrin e vet. Zhurma e kthen Boçarin aty ku e nderojnë të dyja të vërtetat njëherësh: hero i lirisë greke, dhe bir i shqipes suliote.