Çamët: historia e një dëbimi

Ka popuj që e mësojnë historinë e tyre në klasë, dhe ka popuj që e mbajnë atë në kockat e të moshuarve. Çamët bëjnë pjesë te të dytët. Brezi që pa kolonat e fundit të refugjatëve të kalonin Konispolin në dimrin e vitit 1945 po shuhet tani, dhe me të rrezikon të shuhet edhe kujtesa e drejtpërdrejtë e një prej dëbimeve më të plota që ka njohur Ballkani modern. Detyra e një gazete nuk është të vajtojë — është të mbajë mend me saktësi. Le ta mbajmë, pra, me saktësi.

Toka dhe emri

Çamëria është bregdeti jugor i Epirit, një trekëndësh prej rreth dhjetë mijë kilometrash katrorë që shtrihet nga jugu i Sarandës deri poshtë lumit Aheron, i ndarë sot mes nomeve greke të Thesprotisë e Prevezës dhe një cepi shqiptar rreth Konispolit, Xarrës e Markatit. Zemra e saj është lugina e lumit që grekët e quajtën Thiamis dhe shqiptarët Kalama. Pikërisht nga ky hidronim i lashtë rrjedh, sipas studiuesve, vetë emri *çam* — jo nga turqishtja *xhami*, siç pretendon një etimologji popullore e dashur por e pasaktë. Emri, pra, është më i vjetër se feja që do t'u ngjitej çamëve si stigmë.

Çamët janë krahu më jugor i kombit shqiptar, folës të një dialekti toskë veçanërisht konservator — një degë e gjuhës që, si arvanitët më në jug apo arbëreshët përtej Adriatikut, ruan forma të ngrira në kohë. Ata nuk ishin një ishull i largët, por skaji jugor i një trungu të vetëm, ai trung që e kemi përshkruar te trojet dhe diaspora: një popull i shtrirë mbi kufij që nuk i vizatoi vetë.

Nën gjysmëhënë

Gjatë shekujve osmanë një pjesë e madhe e çamëve, si shumë shqiptarë, kaluan në Islam — një proces gradual i shekujve XVII–XVIII, jo një kthesë e befasishme. Por populli mbeti i përzier: krahas çamëve myslimanë qëndruan çamët ortodoksë dhe fshatra të tëra greqishtfolëse. Ky imazh i një Çamërie njëfetare është një thjeshtësim që u shërben atyre që deshën ta shkulnin. Historia e plotë e periudhës osmane — bejlerët vendas, tregtia, marrëdhëniet me fqinjët — e kemi rrëfyer veçmas te Çamëria nën osmanët dhe pas tyre.

Në fund të shekullit XVIII, ndërsa Porta dobësohej, mbi Epir u ngrit shteti gjysmë i pavarur i Ali Pashë Tepelenës, guvernatorit shqiptar të Janinës që nga viti 1788. Sundimi i tij ishte shqiptar në gjuhë e në pamje, por jo idilik për të gjithë: fushatat e tij kundër konfederatës heroike të Sulit, ata malësorë ortodoksë shqiptarë e greqishtfolës që i bënë ballë deri më 1803, mbeten një kapitull i hidhur ku shqiptari u përplas me shqiptarin. Konica do të na kujtonte se historia jonë nuk fitohet duke i fshehur këto plagë, por duke i parë drejt në sy.

Kur vizatohet kufiri

Fati i çamëve u vulos te tavolinat e diplomacisë, jo te fshatrat e tyre. Pas Luftërave Ballkanike, më 1913, Konferenca e Londrës ia dha Çamërinë Greqisë — pikërisht ndarja që, bashkë me Kosovën e mbetur jashtë, e bëri shtetin e ri shqiptar gjysmën e kombit. Çamët u gjendën brenda një shteti tjetër, tani si pakicë myslimane në një Greqi që po ndërtonte një identitet kombëtar mbi ortodoksinë dhe greqishten.

Shpëtimi i tyre nga shkëmbimi i madh greko-turk i vitit 1923 — kur Çamëria u përjashtua fillimisht ngaqë popullsia ishte "shqiptare", jo "turke" — provoi se vetë grekët e dinin se kush ishin çamët. Por mbrojtja ishte e brishtë: ndërsa midis dy luftërave gjuha e administratës e quante hapur "Tsamouria" tokën mbi Aheron, presioni demografik dhe pronësor mbi çamët u rrit pa pushim.

Fundi: 1944–1945

Lufta e Dytë Botërore i dha pretekstin përfundimtar. Pushtimi italian e gjeti një pjesë të çamëve myslimanë mes bashkëpunëtorësh, ashtu si shumë popuj të Ballkanit nxorën nga gjiri i tyre edhe kolaboracionistë edhe partizanë. Por dënimi kolektiv që pasoi nuk njohu dallime. Në qershor 1944 dhe sërish në mars 1945, forcat nacionaliste greke të EDES nën Napoleon Zervën sulmuan fshatrat çame. Sipas burimeve, u vranë të paktën 2.877 çamë, qindra gra u përdhunuan, dhe mbi gjashtëdhjetë e tetë fshatra u shkatërruan. Rreth njëzet mijë e më shumë çamë u dëbuan drejt Shqipërisë dhe Turqisë. Nga rreth 18.600 myslimanë që jetonin në Çamëri në fund të viteve '30, më 1946 mbetën vetëm 207. Kronikën e plotë të atyre muajve e rrëfejmë te dëbimi i çamëve, 1944–1945.

Çfarë erdhi pas dëbimit ishte një dënim i dytë, juridik. Më 1947 Greqia miratoi një ligj që u hoqi shtetësinë të gjithë atyre që kishin ikur, duke i lënë pa shtet; pronat çame u shtetëzuan. Më 1951, qeveria komuniste shqiptare ua dha me forcë shtetësinë shqiptare. Dhe mbi të gjitha qëndron një fakt i çuditshëm: ligji grek që shpalli gjendjen e luftës me Shqipërinë në tetor 1940, kur Italia sulmoi nga territori shqiptar, nuk u shfuqizua kurrë zyrtarisht — një luftë formalisht ende e hapur, që i ka rënduar dekada mbi çështjen çame.

Një popull pa adresë

Çamët e mbijetuar u shpërndanë: shumica në jug të Shqipërisë, të tjerë në diasporën që do të bëhej zë i tyre. Sot pasardhësit e tyre janë qytetarë shqiptarë, por kujtesa e tokës së humbur mbetet e gjallë — në këngët, në mbiemrat, në kërkesën e ende të pazgjidhur për pronë e drejtësi. Çështja çame nuk është "mbyllur", siç pohon Athina; ajo është thjesht e heshtur. Dhe heshtja, për një gazetë që beson se kombi jeton aty ku mbahet mend, nuk është e njëjta gjë me drejtësinë. Çamët mbeten ç'kanë qenë gjithmonë: krahu jugor i një populli të vetëm, që e humbi tokën por jo emrin.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zëri "Chams / Çamëria"), Scarecrow Press.
• Encyclopædia Britannica, zërat "Epirus" dhe "Ali Paşa Tepelenë".
• Miranda Vickers, The Cham Issue — Albanian National & Property Claims in Greece (raport studimor).
• Wikipedia (anglisht), "Expulsion of Cham Albanians", "Chameria", "Cham issue" — për shifrat e dëbimit dhe kronologjinë juridike (1947, 1951, gjendja e luftës 1940).

— Redaksia ZHURMA