Masakra e Paramithisë

Çfarë fshihet pas një emri

"Masakra e Paramithisë" është një emërtim i vetëm që mbulon dy ngjarje të ndryshme, nga dy vite të ndryshme, me autorë të ndryshëm dhe viktima të ndryshme. Kjo nuk është rastësi historike — është rezultat i dekadave polemike nacionaliste, ku secila palë ka bërë me emrin e njëjtë armën e narracionit të vet. Ekspozimi i ndershëm historik kërkon, para çdo gjëje tjetër, çndërtimin e kësaj shumëkuptimësie.

Qyteti i Paramithisë (shq. Paramithi) ndodhet në Thesprotin e sotme të Greqisë veriperëndimore — zemra e asaj treve që shqiptarët e quajnë Çamëri. Para Luftës së Dytë Botërore, qyteza ishte e ndarë pothuaj në dysh: rreth 3 000 banorë shqiptarë myslimanë (çamë) dhe rreth 3 000 të krishterë ortodoksë. Nga kjo hapësirë e ngushtë lindi njëra ndër polemikat historike më të ngulëta të Ballkanit të pasluftës.

Ngjarja e parë: Shtator 1943 — Pushkatimi i Paramithisë nga forcat gjermane

Mes 19 dhe 29 shtatorit 1943, gjatë fazës kulmore të Pushtimit Nazist të Greqisë, njësitë e Divizionit të Parë të Malësorëve të Wehrmacht-it (1. Gebirgs-Division), të shoqëruara nga milicia çame bashkëpunuese nën komandën e Nuri Dinos dhe vëllait të tij Mazar Dinos, vranë 201 civilë grekë në Paramithi dhe fshatrat rrethues. 19 fshatra u dogjën dhe u shkatërruan. Figura totale — 201 të vdekur, prej të cilëve 49 u pushkatuan brenda kopshtit të shkollës fillore të qytetit — rrjedh nga dokumentacioni historik i grumbulluar për gjykatën e Nurembergut dhe studimi monografik i historiografit gjerman Hermann Frank Meyer, Blutiges Edelweiß: Die 1. Gebirgs-Division im Zweiten Weltkrieg (2008).

Lt. Koloneli gjerman Josef Remold kishte urdhëruar misione zbulimi kundër guerilëve. Mazar Dino, oficer i milicisë çame, organizoi arrestimin e 53 personaliteteve kryesore greke ortodokse të qytetit — priftërinj, mjekë, mësues, tregtarë — dhe i mblodhi ata në shkollën fillore. Katër u liruan; 49 u pushkatuan. Ushtari gjerman Helmut Götte dëshmoi më vonë se ekzekutimet u kryen "me karabina nga 5–6 metra larg" dhe se milica çame mori pjesë drejtpërdrejt në skuadrat e pushkatimit.

Në vitin 1948, Gjykata Speciale e Nurembergut — e njohur si "Procesi i Pengjeve" (Hostages Trial, Çështja Nr. 7) — shqyrtoi këto ngjarje si pjesë të akuzave kundër gjeneralëve të Wehrmacht-it. Gjyqtarët amerikanë konkluduan se pushkatimet e Paramithisë ishin "vrasje të sheshta" (plain murders), jo masa të ligjshme hakmarrjeje ushtarake. Gjenerali Hubert Lanz u deklarua i pafajshëm, por pranoi se nuk kishte pasur dijeni specifike për Paramithinë. Asnjë nga fajtorët kryesorë çamë nuk u arrestua — ata ishin strehuar tashmë në Shqipëri.

Kjo ngjarje — vrasjet e 1943 nga forcat gjermane me bashkëpunëtorët çamë — është ajo që historiografia greke dhe dokumentacioni i Nurembergut e lidhin kryesisht me emrin "masakra e Paramithisë". Ajo shërben edhe si argumenti themelor me të cilin EDES dhe mbështetësit e saj greke do të justifikonin veprimet e vitit pasues.

Ngjarja e dytë: Qershor 1944 — Sulmi i EDES-it dhe shpërngulja e çamëve

Më 27 qershor 1944, forcat e Lidhjes Kombëtare Demokratike Greke (EDES) nën komandën e gjeneral Napoleon Zervasit sulmuan Paramithinë kundër garnizonit të kombinuar çamo-gjerman. Pas marrjes ushtarake të qytetit, ndodhën vrasje masive të civilëve myslimanë çamë, rrëmbimet dhe plaçkitjet e pronave, si dhe djegja e fshatrave çame rreth e rrotull. Kjo ngjarje — jo ajo e vitit 1943 — është ajo që organizatat çame dhe historiografia shqiptare e quajnë "Masakra e Paramithisë" dhe e kujtojnë çdo vit më 27 qershor.

Elementet kryesore të kontekstualizimit historik janë: Zervas kishte kërkuar, pa sukses, që çamët të bashkoheshin me EDES-in kundër ELAS-it komunist. Misioni Aleate Britanike, nën Kolonelin Christopher Montague Woodhouse, ishte pranë forcave të Zervasit. Në raportin e tij zyrtar të 16 tetorit 1945, Woodhouse shkroi fjalë që historikisht kanë mbetur ndër dokumentet më delikat të kësaj periudhe: "Zervas, i inkurajuar nga Misioni Aleat nën komandën time, i nxori ata nga shtëpitë e tyre në vitin 1944, me qëllim për të lehtësuar operacionet kundër armikut." Ky dokument — i cituar gjerësisht në studimet akademike mbi çështjen çame — tregon se vendimi strategjik i shpërnguljes ishte i sanksionuar nga Aleatët, edhe nëse mënyra e zbatimit u kritikua si "hakmarrëse".

Historiania Eleftheria Manta, në studimin e saj "The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)" (2009), dokumenton rrjedhën e ngjarjeve duke u bazuar në arkivat greke. Studiuesi grek Lambros Baltsiotis, në artikullin "The Muslim Chams of Northwestern Greece: The Grounds for the Expulsion of a 'Non-Existent' Minority Community" (European Journal of Turkish Studies, 2011), argumenton — duke u bazuar në burime arkivore — se shpërngulja nuk ishte thjesht reagim i pakontrolluar ndaj bashkëpunimit, por "rezultat i politikës shtetërore greke që nga periudha e Luftërave Ballkanike". Studiuesja Georgia Kretsi, në "The 'Secret' Past of the Greek-Albanian Borderlands" (Ethnologia Balkanica, 2002), trajton ngjarjet si çështje kontabiliteti historik të pazgjidhur. Miranda Vickers, në monografinë "The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece" (2002), vlerëson se rreth 35 000 çamë myslimanë u dëbuan gjithsej nga Thesprotia deri në mars 1945.

Shifrat e viktimave — çfarë thonë burimet, çdo burim më vete

Pyetja e humbjeve njerëzore gjatë ngjarjeve të qershorit–korrikut 1944 është ndër çështjet më të kontestuara të historiografisë ballkanike. Numrat ndryshojnë rrënjësisht sipas orientimit dhe burimit të burimeve. Kjo nuk është çështje e keqdashjes — është pasojë e faktit se nuk ekzistojnë regjistrime të pavarura të kohës, se shumë dëshmi janë mbledhur dhjetëvjeçare pas ngjarjeve, dhe se interesi politik i të dyja anëve ka ndikuar mbledhjen dhe interpretimet.

Sipas Lambros Baltsiotis (2011): afërsisht 300 persona u vranë në Paramithi, kurse numri total i çamëve të vrarë gjatë gjithë fazës së shpërnguljes kapërcen 1 200 — disa burime shqiptare sugjerojnë deri 2 000.

Sipas Paul Mojzes (Balkan Genocides, 2011): forcat nacionaliste greke vranë të paktën 2 877 çamë, 475 gra u dhunuan, dhe mbi 68 fshatra u shkatërruan. Ky është një prej numrave akademikë më të cituar ndërkombëtarisht, por mbetet i kontestuar nga historianët grekë.

Sipas organizatave avokuese çame: të paktën 5 800 çamë u vranë gjatë gjithë periudhës 1944–1945. Ky është numri i paraqitur zakonisht në peticionet drejt parlamenteve ndërkombëtare.

Sipas dokumenteve britanike dhe raportimeve të Woodhouse: shifra nuk jepet me saktësi; veprimet përshkruhen si "çështje e turpshme" (a most disgraceful affair) dhe "orgji hakmarrjeje", pa ofruar numra të verifikuar.

Sipas manuskriptit të vitit 1974 të ish-oficerit të EDES-it V. Pavlidis (botuar 2009, sipas citimeve të mëvonshme): 247 vrasje vetëm gjatë ditës së parë të operacionit, jashtë "ekzekutimeve zyrtare". Ky dokument — burim i brendshëm EDES — ka vlerë veçanërisht për shkak të origjinës greke, por mbetet anekdotik dhe i paverifikuar nga burime të pavarura.

Çfarë mund të thuhet me siguri është pasoja demografike. Regjistrimet zyrtare greke të popullsisë — të raportuara në literaturën akademike — tregojnë rreth 18 600 myslimanë çamë të regjistruar në Thesproti më 1940, kundrejt vetëm 207 të mbetur në regjistrimin e vitit 1946. Dhjetëra mijëra u zhvendosën me dhunë drejt Shqipërisë deri në mars 1945. Ky boshllëk demografik është i dokumentuar dhe i pakundërshtueshëm. Numri saktë i të vrarëve nuk është i njohur dhe duhet trajtuar si i tillë.

Pasoja: lidhja me shpërnguljen e madhe

Ngjarjet e Paramithisë në qershor 1944 nuk qëndrojnë të izoluara. Ato shënuan fazën e parë dhe më të dhunshme të shpërnguljes sistematike të çamëve — procesi që do të vazhdonte me pretendime ligjore, bllokimin e kthimit dhe konfiskimin e pronave. Raporti i Woodhouse, si dhe burimet e tjera aleate, tregojnë se vendimi strategjik nuk ishte aksidental: EDES-i kuptoi — dhe Britania sanksionoi tacitisht — se pastrimi i zonës nga elementet çame do të lehtësonte operacionet ushtarake dhe do të eliminonte njërin element të pasigurisë në periudhën post-çlirimtare.

Pas shpërnguljes, shteti grek inicioi procese penale in absentia: gjykatat speciale dënuan me vdekje 2 106 çamë si bashkëpunëtorë nazistë. Kjo procedurë ligjore u shërbeu dy qëllimeve: legjitimonte retroaktivisht shpërnguljën si "dënim kolektiv për bashkëpunim" dhe bllokonte çdo kthim apo rikthim prone. Baltsiotis argumenton se natyra shtetërore e kësaj procedure është argument kundër interpretimit të ngjarjeve si thjesht reagim kaotik ushtarak.

Kornizim: dallimi mes bashkëpunimit individual dhe ndëshkimit kolektiv

Historiografia e besueshme — nga Baltsiotis te Manta, nga Kretsi te Mazower — pranon dy realitete të papajtueshmë sipërfaqësisht, por që duhet mbajtur bashkë:

E para: bashkëpunimi i çamëve me forcat pushtimtare italiane dhe gjermane ishte real, i dokumentuar dhe i rëndë. Mazar Dino, Nuri Dino dhe Xhemil Dino drejtuan struktura kolaboracioniste që kryen vrasje dhe dhunë kundër civilëve grekë. Njësia "Këshilla" (1942–1943) u përfshi në vrasjet e 600 fshatarëve gjatë Operacionit Augustus (korrik–gusht 1943), masakrën e Paramithisë të shtatorit 1943, si dhe dhjetëra aksione të tjera. Kjo nuk është tezë nacionaliste greke — është fakt i dokumentuar edhe nga burime shqiptare dhe ndërkombëtare të paanshme.

E dyta: bashkëpunimi i disa nuk justifikon ndëshkimin e të gjithëve. Historiania Eleftheria Manta dhe studiueset ndërkombëtare pohojnë se shumë çamë nuk kishin marrë pjesë aktive në asnjë akt bashkëpunimi. Lt. Koloneli britanik Palmer vlerësoi se "2 000–3 000 çamë bashkëpunuan në mënyrë të organizuar" — nga gjithsej 18 000 të pranishëm. Batalioni "Ali Demi" (njësia e ELAS-it e formuar me çamë në maj 1944) tregon se nuk kishte njëtrajtshmëri: disa çamë zgjodhën rrugën e rezistencës antifashiste. Shpërngulja e gjithë komunitetit — duke përfshirë pleqtë, gratë, fëmijët, dhe ata që kishin mbrojtur fqinjët e tyre të krishterë — është fenomen me natyrë etnike kolektive, pavarësisht se si është arsyetuar juridikisht.

Emërtimi "masakra" — kur zbatohet nga secila palë për ngjarjen që i përshtatet narracionit të vet — bëhet me qëllim ideologjik: greqishtja e aplikon 1943-n për të treguar "çfarë bënë çamët"; shqipja e aplikon 1944-n për të treguar "çfarë u bë çamëve". Të dyja janë të vërteta. Instrumentalizimi i të dyja, për të mohuar njëra-tjetrën, është mashtrues.

Kornizimi editorial i rrjetit të Zhurma Press

Rrjeti editorial i zhurma.press e lexon tragjedinë e Paramithisë si pasojë të logjikës imperiale ndaj entiteteve të brishta kufitare. Çamëria nuk ishte një çështje periferike — ishte nyja jugore e botës shqiptare, vendi ku dialekti çam i gjuhës shqipe, trashëgimia osmane dhe bashkëjetesa e krishterë-myslimane takoheshin. Kur ajo nyjë u pre — me bashkëpunim, me luftë, me shpërngulje — ai boshllëk nuk u mbush kurrë. Të dëbuarit shqiptarë myslimanë nga Thesprotia formuan koloni të mëdha në Shqipëri (Tiranë, Vlorë, Sarandë), por shpesh mbetën të margjinalizuar si "çamë", fjalë që mbart ende stigmën e historisë. Ky nuk është framing historik — është lexim editorial i fakteve të dokumentuara, i shënuar si i tillë.