Rrethimi i Janinës (1820–1822): fundi i pashallëqeve shqiptare

Midis vitit 1820 dhe janarit të 1822-shit, Perandoria Osmane vuri në lëvizje një prej fushatave më të gjata e më të kushtueshme të gjysmës së parë të shekullit XIX — jo kundër një fuqie të huaj, por kundër një prej vezirëve të vet. Objektivi ishte Janina dhe njeriu që e kishte kthyer atë në kryeqytet të një pushteti gati të pavarur: Ali Pashë Tepelena. Kur rrethimi mbaroi, nuk ra vetëm një njeri i vjetër. Ra i gjithë modeli i pushtetit shqiptar që kishte marrë formë përgjatë gjysmë shekulli — pashallëqet — dhe me të ra edhe mundësia më e afërt që Ballkani perëndimor kishte pasur për një shtet të dalë nga një bërthamë shqiptare.

Pse Stambolli vendosi ta shkatërronte vezirin e vet

Deri në vitin 1820, Ali Pasha administronte një territor që shtrihej nga bregdeti jonian te thellësia e Thesalisë, me ushtri, doganë, diplomaci e korrespondencë të vetën me Londrën, Parisin e Petërburgun. Formalisht ishte vali osman; praktikisht ishte sundimtar. I njëjti model ishte ngritur edhe në veri nga Bushatllinjtë në Shkodër, dhe në qendër nga Pashallëku i Beratit, të cilin Janina e kishte gllabëruar. Kjo nuk ishte thjesht autonomi lokale: ishte një shtresë e tërë pushteti, e ndërtuar mbi kapedanë, fise dhe besëlidhje shqiptare, që funksiononte brenda perandorisë pa iu bindur asaj.

Sulltan Mahmudi II po ndërtonte pikërisht të kundërtën. Programi i tij ishte centralizimi — heqja e pushteteve të ndërmjetme që qëndronin midis Stambollit dhe krahinës. Në vitin 1820 Porta e shpalli Ali Pashën kryengritës dhe urdhëroi shkarkimin e tij; me këtë akt, veziri u nxor jashtë ligjit dhe pasuria e tij iu la kujtdo që do të merrte kokën e tij. Në nëntor 1820 Hurshid Pasha, i emëruar njëkohësisht guvernator i Moresë, mori komandën e ekspeditës si serasker, duke mbledhur forca osmane nga i gjithë Ballkani drejt Janinës.

Rrethimi: qyteti i djegur dhe kalaja që nuk dorëzohej

Ali Pasha e priti fushatën me llogaritjen e një njeriu që kishte kaluar tërë jetën duke i mbijetuar rrethimeve. Kur ushtritë osmane iu afruan, ai u tërhoq në kështjellën e Janinës — Its-Kalen mbi liqenin e Pamvotidës — dhe, sipas dëshmive bashkëkohore, la pas vetes një qytet të djegur, që armiku të mos gjente as strehë as furnizim. Për muaj me radhë artileria osmane goditi mure që një veteran tetëdhjetëvjeçar i mbronte me çeta shqiptare, me barut të grumbulluar prej dekadash dhe me premtimin e vazhdueshëm se do t'i hidhte të gjitha në erë para se të dorëzohej.

Fushata zgjati shumë më tepër nga sa kishte parashikuar Stambolli. Rrethimi kaloi vitin 1821 të tërin. Njëri pas tjetrit, bijtë e Aliut — Myhtari, Veliu dhe Salihu, që mbanin Beratin, Vlorën dhe Morenë — u shkëputën, u dorëzuan ose u kapën, dhe Porta i ekzekutoi. Rrjeti familjar mbi të cilin ishte ngritur pashallëku u zbërthye para se të binte vetë kalaja. Aliut i mbetën, në fund, ishulli, disa besnikë dhe fjala e tij.

Më 24 janar 1822 ai u nxor nga kështjella me premtimin e faljes dhe u vendos në manastirin e Shën Panteleimonit, në ishullin e liqenit. Kur i kërkuan të dorëzohej për t'u ekzekutuar, ai refuzoi — «koka ime nuk dorëzohet si koka e një skllavi», i atribuohet përgjigjja — dhe u vra duke luftuar, i qëlluar nëpër dyshemenë e dhomës ku ishte mbyllur. Koka e tij u pre dhe u dërgua në Stamboll.

Kostoja që Stambolli nuk e kishte llogaritur

Pikërisht ndërsa forcat më të mira osmane të Rumelisë ishin të ngujuara para mureve të Janinës, në mars 1821 shpërtheu kryengritja greke në More. Hurshid Pasha kishte ikur nga Tripolica më 6 janar 1821 për të marrë komandën e fushatës kundër Aliut, duke lënë pas thesarin dhe familjen; kur revolta nisi, guvernatori i Moresë ishte i zënë njëqind e ca kilometra larg, në një rrethim që nuk mund ta braktiste. Historiografia e pranon gjerësisht se lufta kundër Ali Pashës i dha lëvizjes greke pikërisht dritaren kohore që i duhej: perandoria nuk mund të luftonte njëkohësisht vezirin e vet dhe një kryengritje kombëtare.

Ky është një nga paradokset më të mëdha të shekullit shqiptar. Fushata që shkatërroi pushtetin autonom shqiptar në jug hapi, në të njëjtën lëvizje, rrugën për shtetin e parë kombëtar në Ballkan — dhe ai shtet nuk ishte shqiptar. Në radhët e vetë kryengritjes greke luftonin edhe komandantë shqipfolës të dalë nga bota e Suliotëve, si Marko Boçari — komunitet që Ali Pasha vetë e kishte shkatërruar dy dekada më parë, në rrethimet që çuan te Zalongu. Energjia luftarake shqiptare u derdh, pra, në një projekt kombëtar që do të shkruhej me emër tjetër.

Çfarë u zhbë: pashallëqet si shtet i munguar

Pas 1822-shit, Janina u kthye në një njësi administrative të zakonshme të perandorisë. Territori u nda, tatimet iu kthyen thesarit qendror, dhe pushteti i kapedanëve u zvogëlua në atë të agallarëve lokalë. E njëjta valë centralizimi arriti edhe në veri: pashallëku shkodran i Bushatllinjve ishte rrëzuar tashmë, dhe brenda pak vitesh Porta do të mbyllte edhe rezistencën e mbetur të bejlerëve shqiptarë ndaj reformave — sipas historiografisë, me kurthin e mirënjohur të Manastirit në gusht 1830, ku qindra parësi shqiptarë u ftuan për bisedime dhe u masakruan.

Është e rëndësishme të thuhet qartë çfarë ishin dhe çfarë nuk ishin pashallëqet. Ali Pasha nuk ishte kryengritës kombëtar; ai nuk kërkoi shtet shqiptar dhe nuk foli në emër të një kombi. Ishte një sundimtar dinastik që shfrytëzoi rrjetin shqiptar — gjuhën, besën, kapedanët, malësinë — si infrastrukturë të pushtetit të vet, dhe që e shkatërroi po ai rrjet kur ai i doli përpara, siç ndodhi me Suliun. Por pikërisht kjo është ajo që bën rrethimin e Janinës një ngjarje themelore: ai zhduku strukturën e vetme territoriale në të cilën shqiptarët kishin, në atë shekull, aparat, ushtri dhe peshë ndërkombëtare. Kur gjysmë shekulli më vonë rrjeti shqiptar do të kërkonte vilajet të vetin dhe pastaj shtet, do t'ia niste nga zeroja — pa administratë të trashëguar, pa arkë, pa ushtri.

Ndërkohë fqinjët e nisën me trashëgimi. Greqia doli nga kryengritja e vitit 1821 me shtet të njohur brenda një dekade; Serbia e ndërtoi të vetin mbi autonominë e fituar hap pas hapi. Shqiptarët hynë në shekullin e Rilindjes pa asnjë prej këtyre themeleve, sepse struktura që mund t'i kishte dhënë u shemb në Janinë. Nuk është domosdoshmërisht një komplot; është një radhë vendimesh perandorake që, herë pas here, e gjeti gjithmonë rrjetin shqiptar në anën e gabuar të centralizimit. Rrethimi i Janinës është momenti ku ajo radhë vendimesh mori formën e një artilerie përpara një kalaje.