Napoleon Zervas: komandanti i EDES-it që dëboi çamët nga Thesprotia në 1944

Kush ishte Napoleon Zerva

Napoleon Zervas (17 maj 1891 – 10 dhjetor 1957) lindi në Artë, qytet i Epirit në veriperëndim të Greqisë — trevë historikisht e ndërmjetme midis kulturës greke dhe botës shqiptare. Sipas biografive greke, familja e tij rridhte nga soulliotët — komuniteti luftarak i Souliut, në origjinë shqipfolës ortodoks, që kishte luftuar kundër Ali Pashë Tepelenës dhe kishte marrë pjesë në revolucionin grek të 1821-it. Ky detaj biografik nuk është i parëndësishëm: Zervas e ndërtoi legjitimitetin e tij si luftëtar mbi retorikën e trashëgimisë soulliote — një gjenealogji heroike të lidhur me rezistencën kundër pushtetit osman e atij të Ali Pashës. Ironia që rrjeti editorial i zhurma.press nuk e lë pa u vënë re është se pikërisht një zë i një komuniteti në rrënjë shqipfolës do të dilte pak dekada më vonë instrumenti i dëbimit të një popullsie tjetër shqipfolëse.

Pse ka rëndësi

• Napoleon Zervas (17 maj 1891 – 10 dhjetor 1957) lindi në Artë të Epirit; sipas biografive greke familja e tij rridhte nga soulliotët — komuniteti luftarak në origjinë shqipfolës ortodoks — dhe mbi këtë gjenealogji ai e ndërtoi legjitimitetin e vet si luftëtar.
• Ushtar profesionist që nga viti 1910, u margjinalizua pas grushtit të dështuar të shtetit të vitit 1935; pushtimi aksist i Greqisë i hapi rrugën e rikthimit.
• Më 9 shtator 1941 themeloi EDES-in — Lidhjen Kombëtare Demokratike Greke — organizatën në krye të së cilës do të dëbonte çamët nga Thesprotia.

Ushtar profesionist nga viti 1910, Zervas mori pjesë në Luftërat Ballkanike dhe luftën greko-turke të 1919–1922. Pas disa viteve rrugëtim mes politikës dhe ushtrisë, u përfshi në tentativën e dështuar të grushtit të shtetit të vitit 1935 dhe u largua nga ushtria e rregullt. Gjatë periudhës midis dy luftërave botërore, Zervas ishte figurë e margjinalizuar, me simpatizime fillimisht republikane dhe anti-monarqiste. Pushtimi aksist i Greqisë i hapi rrugën e rikthimit të tij.

EDES: lindja dhe karakteri i organizatës

Më 9 shtator 1941, disa muaj pas fillimit të pushtimit aksist të Greqisë, Zervas, bashkë me oficerë të tjerë venizelistë dhe politikanë, themeloi EDES — Ethnikos Dimokratikos Ellinikos Syndesmos (Lidhja Kombëtare Demokratike Greke). Qëllimet fillestare shfaqeshin si anti-aksiste, republikane dhe socialdemokrate. Dega ushtarake — EOEA (Grupet Kombëtare të Guerrilasve Grekë) — u ngrit zyrtarisht në gusht 1942, kur Zervas zbriti vetë në male me një grusht bashkëluftëtarësh.

Karakteri i EDES-it ndryshoi shpejt nën presionin britanik dhe dinamikën politike të luftës. Nën trysninë e Misionit të Operacioneve Speciale (SOE) britanik, Zervas dërgoi në mars 1942 një deklaratë besnikërie ndaj Mbretit Gjeorgjit II — gjest që e bëri EDES-in de facto monarkist, kundër pozicionit të tij origjinal. Kjo kthesë vuloste identitetin real të organizatës: EDES-i ishte rivali kryesor dhe armiku i brendshëm i EAM-ELAS-it komunist, me mbështetjen operative të britanikëve dhe me baza të forta në Epir. Sipas historianit Mark Mazower (Inside Hitler's Greece, Yale University Press, 1993), EDES-i ishte organizata e dytë më e madhe e rezistencës greke në terma të forcave dhe aktivitetit, por fuqia e saj ishte e përqendruar kryesisht në Epir — pikërisht territorin e Çamërisë.

Pikërisht kjo gjeografi e bënte çështjen çame fatale: EDES-i sundonte me armë territorin ku jetonte popullsia çame myslimane. Kur në vitin 1944 lufta po afrohej fundit, Zervas zotëronte si mjetet ushtarake ashtu edhe motivin politik — çamët ishin shpesh parë si element i dyshimtë, armik potencial, dhe "problem" i pazgjidhur i Epirit.

Bashkëpunimi çam me Aksin: fakti dhe keqpërdorimi i tij

Para çdo gjykimi mbi rolin e EDES-it, duhet thënë hapur: një segment i komunitetit çam mysliman bashkëpunoi me pushtuesit italianë dhe gjermanë. Kjo është e dokumentuar. Propaganda fashiste italiane dhe naziste gjermane kishte premtuar çamëve myslimane se Çamëria do t'i kthehej Shqipërisë pas fitores aksiste — premtim që mobilizoi disa përfaqësues të komunitetit. Nga vera e 1942-it, forcat italiane instaluan një administrimin civil çam në Paramithi, me Xhemil Dinon si administrator lokal të Thesprotisë. Nga viti 1943 funksionte edhe milicia paramilitare çame, Këshilli, e cila mori pjesë në operacione të dhunshme kundër popullsisë civile greke.

Tragedia e Paramithisë të shtatorit 1943 — ku 201 civilë grekë u ekzekutuan nga njësia gjermane e Divizionit të Parë Malor bashkë me milicën çame nën komandën e Mazar Dinos — është e dokumentuar nga gjykata e Nurembergut (procesi Hostages Trial 1948, i cili e cilësoi atë si "vrasje e pastër") dhe nga historiani gjerman Hermann Frank Meyer. Ky fakt duhet shënuar saktë dhe pa zbutje: bashkëpunimi çam me pushtuesin dhe masakra e shtatorit 1943 janë reale dhe shkaktuan dëm të jashtëzakonshëm ndaj komunitetit grek të Thesprotisë.

Por këtu qëndron ndryshimi thelbësor që historianë si Lambros Baltsiotis (The Muslim Chams of Northwestern Greece, European Journal of Turkish Studies, 2011) dhe Miranda Vickers (The Cham Issue, Defence Academy of the United Kingdom, 2002) e kanë theksuar: bashkëpunimi ishte i pjesshëm dhe i strukturuar rreth grupeve të caktuara e elitave lokale — ndërsa dëbimi i qershorit 1944 goditi tërë popullsinë çame myslimane, duke përfshirë ata që nuk kishin lidhje me Këshillin, njerëz të moshuar, gra dhe fëmijë, si dhe ata të paktë që kishin tentuar të bashkëpunonin me EDES-in vetë. Ndëshkimi kolektiv i një popullsie civile të tërë — pavarësisht shkakut fillestar — është ajo çka dokumentohet si padrejtësia qendrore e qershorit 1944.

Qershori 1944: operacionet e EDES-it në Çamëri

Deri në verën e 1944-ës, bashkëpunimi çam-gjerman ishte intensifikuar. Kur EDES-i kërkoi nga udhëheqësit çamë të bashkoheshin me rezistencën greke kundër gjermanëve, refuzimi ishte i qartë. Forcat çame po luftonin krah për krah me gjermanët në konfliktet e Thesprotisë. Kjo u dha EDES-it arsyetimin ushtarak — dhe britanikëve mbështetjen logjistike — për të nisur ofensivën.

Më 18 qershor 1944, forcat e EDES-it me mbështetje aleatësh sulmuan Paramithinë. Garnizoni i kombinuar çam-gjerman u mposht dhe qyteti ra nën kontrollin aleat. Pas kësaj, siç dëshmojnë raportet e misionit britanik në terren, u kryen shpagime të dhunshme kundër komunitetit mysliman. Më 27 qershor 1944, ngjarja më e dokumentuar dhe më e egër e kësaj serie goditi rrethin e Paramithisë dhe zonat fqinje: Karvunarin, Pargën, Trikoryfo (Spatari), Filates dhe fshatrat përreth. Vlerësimet e viktimave — gra, burra, fëmijë — variojnë nga 300 deri 600 sipas burimeve të bazuara mbi dëshmi të kohës; burime shqiptare dhe avokuese japin shifra deri në 2,000–4,000; burime greke japin numra dukshëm më të vegjël. Asnjë shifër nuk ka konsensus akademik ndërkombëtar. Janë raportuar edhe dhunime dhe torturë.

Gjatë javëve në vijim, masa dërrmuese e popullsisë çame myslimane të Thesprotisë u shpërngul me forcë drejt Shqipërisë. Sipas Mazower dhe Victor Roudometof, rreth 18,000 çamë u larguan gjatë vitit 1944; sipas Vickers, 28,000–35,000 veta gjithsej përfshirë largimin deri në 1945. Pasi mbaroi lufta, në Greqi kishin mbetur vetëm 117 çamë myslimanë.

Nga ana organizative, historianët si Mazower kanë shënuar se dhuna nuk ishte e urdhëruar sistematikisht nga komanda e EDES-it — disa njësi, si regjimentet e Agorit dhe Galanit, u përpoqën ta frenojnë. Misioni britanik SOE-s — i udhëhequr nga kolonel Christopher Montague Woodhouse — e dinte dhe e raportoi. Woodhouse shkroi se oficerët e nivelit të ulët dhe civilët ishin "të etur për hakmarrje". Por edhe Woodhouse — sipas citimeve të mëvonshme nga dokumenti i tij "Note on the Chams" i tetorit 1945 — mbajti qëndrimin se çamët "e merituan atë çka morën", pozicion që tregon tolerancën institucionale aleatëse ndaj asaj çka ndodhi. Vetë Zervas e shprehu qëndrimin e tij pas luftës pa hezitim: në një letër të cituar gjerësisht në literaturë (rreth vitit 1953), ai shkroi se bashkëatdhetarët duhet "të kujtojnë kush i çliroi nga çamët myslimanë që ia kishin shtypur Helenizmit qafën për pesëqind vjet".

Pasoja ligjore dhe mohimi i kthimit

Dëbimi fizik ishte vetëm guri i parë i mohimit. Sistemi ligjor grek e ndërtoi bllokun e dytë.

Në vitin 1945, Gjykata e Posaçme e Bashkëpunëtorëve në Janinë nxori vendimin nr. 344/1945, duke dënuar in absentia 1,930 çamë me vdekje dhe konfiskim pasurie për akuza bashkëpunimi me pushtuesin aksist. Vitin pasues, e njëjta gjykatë dënoi edhe 179 të tjerë. Gjithsej, 2,109 çamë u dënuan in absentia, të gjithë tashmë jashtë Greqisë. Asnjë prej të dënuarve nuk u hodh para gjykatës fizikisht; asnjë vendim nuk u ankimua ose rihap. Pasuria e paluajtshme — tokat, shtëpitë, kopshtet e ullinjve — u konfiskua nga shteti grek dhe u shpërnda ose u shit.

Në vitin 1953, parlamenti grek miratoi një ligj që i konsideronte "të braktisura" pronat e paluajtshme rurale të çdo personi që kishte lënë Greqinë pa leje ose pasaportë. Pas tre vjetësh, ato prona u shtetëzuan. Kjo normë, e zbatuar ndaj çamëve, e bllokoi çdo pretendim pronësor të mëvonshëm. E drejta e kthimit iu mohua zyrtarisht — dhe askush nga të dënuarve in absentia nuk u soll ndonjëherë para gjykatës fizikisht, megjithëse i gjithë ky proces u shërbeu si justifikim juridik shtetit grek për të mbajtur pronat.

Zervas vetë kaloi në karrierë politike: themeloi Partinë Kombëtare të Greqisë, u zgjodh deputet i qarkut të Janinës në zgjedhjet e 31 marsit 1946, shërbeu si Ministër i Rendit Publik nga shkurti deri në gusht 1947, dhe më vonë si Ministër i Punëve Publike dhe Marinës Tregtare (shtator 1950 – shkurt 1951). Vdiq në Athinë, më 10 dhjetor 1957. Britania dhe SHBA e kundërshtuan emërimin e tij si ministër, duke e dyshuar si potencial diktator dhe për bashkëpunim të dyshimtë me gjermanët gjatë luftës — por emërimi u bë gjithsesi. Muzeu i shtëpisë së Zervas u hap në Greqi në nëntor 2022.

Çështja çame dhe nyjja e pazgjidhur

Pas rënies së komunizmit shqiptar, organizatat avokuese çame dhe qeveritë shqiptare e ngritën çështjen diplomatike. Më 27 qershor 1994, qeveria shqiptare shpalli atë datë si "Ditën e Gjenocidit Shovenist Grek kundër Shqiptarëve të Çamërisë" — terminologji politik-juridike e qeverisë dhe parlamentit shqiptar, si edhe e organizatave avokuese në diasporë. Parlamenti shqiptar dhe avokatët çamë e kanë cilësuar dëbimin si gjenocid. Kjo terminologji paraqitet këtu si pozicioni zyrtar shqiptar dhe çam — jo si konstatim i vendosur i shkencës historike ose juridike ndërkombëtare, ku asnjë tribunal nuk e ka gjykuar ngjarjen nën kriteret e Konventës së OKB-së mbi gjenocidin.

Ajo çka burimet akademike e mbështesin — Vickers, Baltsiotis, Mazower — është termi spastrim etnik dhe dëbim me forcë i popullsisë civile: shpërngulja e detyruar e rreth 18,000–35,000 myslimanëve çamë nga Thesprotia, të kryer kryesisht nga EDES-i i Zervas-it, ndërsa ndëshkimi ishte kolektiv mbi tërë komunitetin, jo selektiv ndaj bashkëpunëtorëve. Greqia e konsideron "çështjen çame" të mbyllur. Shqipëria nuk e pranon këtë pozicion. Mekanizmi dypalësh i diskutuar që nga vitet 1990 mbetet jo-funksional.

Pasardhësit e çamëve të dëbuar jetojnë sot kryesisht në Shqipëri, Kosovë dhe diasporë. Çështja e tyre lidhet drejtpërsëdrejti me historinë e plotë të Shpërnguljës së Çamëve (1944) dhe me gjeografinë e Thesprotisë si zemra e Çamërisë.

Vija e mohimit: Zerva si nyje

[Kjo pjesë paraqet lentën editoriale të zhurma.press — jo referencë akademike.] Kur lexohet nën objektivin e "rrjetit që nuk u la të ngrihej", Napoleon Zervas dhe EDES-i shfaqen si nyje e veçantë në vijen e mohimit. Nuk ishin as të parët e as të fundit: vija kishte nisur me kufirin e 1913-it që e preu rrjetin, kishte vijuar me Lozanën e 1923-it që tentoi ta zbrazë me shkëmbim fetar, ishte thelluar me politikat greke ndërmjet dy luftërave kundër identitetit çam. Zervas ishte mjeti ushtarak i fazës finale të kësaj vije — akt që e bëri shpërnguljen fizikisht të pakthyeshme. Dënimet in absentia, konfiskimi i pronave dhe mohimi i kthimit e bllokuan çdo mundësi riintegrim. Vija e mohimit nuk është metaforë abstrakte: ka emra, data dhe vendime gjykate. Zervas dhe EDES-i janë ndër emrat dhe datat më konkrete të saj.

Kjo perspektivë duhet lexuar si objektiv editorial i zhurma.press dhe si lente interpretuese — jo si zëvendësim i dokumentacionit historik. Dokumentacioni historik i dhënë më sipër — me burimet e tij, shifrat e kontestuara dhe sfondin e bashkëpunimit çam — mbetet baza.