Ali Pashë Tepelena: pasha i Janinës dhe kufijtë e pushtetit shqiptar

Në Tepelenën e Epirit të sipërm, në një familje bejlerësh me fat të lëkundur, lindi rreth vitit 1740 njeriu që do të bëhej sunduesi më i fuqishëm shqiptar i kohës së tij dhe, për tridhjetë e ca vjet, zotëruesi de facto i një shteti brenda shtetit osman. Ali Pashë Tepelena nuk themeloi një komb; ai ngriti, me durim, dinakëri dhe dhunë të llogaritur, një pushtet rajonal me qendër në Janinë (Ioaninë) që bashkëkohësit — vetë ai i pari, në korrespondencën e vet — e quajtën «Shqipëria». Historia e tij është demonstrimi më i plotë i një teze qendrore për këtë muze: rrjeti shqiptar mund të ngrihej, madje deri në majat e diplomacisë evropiane, brenda kornizës osmane — por ngrihej si projekt personal e dinastik, jo kombëtar, dhe rrëzohej në çastin kur Perandoria rigjente forcën për ta rimarrë.

Nga kaçaku në aparatin osman

Rruga e Ali Pashës drejt pushtetit nisi jo në sarajet e sulltanit, por në malet e Epirit, si kryetar i një bande kaçakësh shqiptarë — një formë e njohur, gati institucionale, e ngjitjes shoqërore në periferitë osmane të shekullit XVIII, ku aftësia ushtarake e një njeriu pa origjinë fisnike mund të shndërrohej, hap pas hapi, në zyrë shtetërore. Ai hyri në shërbim të administratës osmane, u dallua në fusha ushtarake e policore, dhe filloi të grumbullonte tituj: më 1787 iu dha sanxhaku i Tirhalës (Trikala, në Tesali), dhe më 1788 u emërua pasha i sanxhakut të Janinës — pozita që do të bëhej kështjella e vërtetë e pushtetit të tij deri në fund të jetës. Nga ky vend, me një kombinim biesë-shantazhi, aleancash dhe dhune të shpejtë kundër fqinjëve e rivalëve, ai zgjeroi kontrollin e vet mbi një territor shumë më të gjerë se ç'i takonte formalisht.

Pashaliku: «Shqipëria» e Ali Pashës

Deri në kulmin e pushtetit të tij, në dekadën e parë të shekullit XIX, Ali Pasha kontrollonte, drejtpërdrejt ose përmes bijve dhe klientëve të vet, sanxhakët e Janinës, Delvinës, Vlorë-Beratit, Elbasanit, Ohrit, Manastirit dhe Görice-s, si dhe pjesë të Tesalisë perëndimore e Maqedonisë — një hark territorial që përfshinte pjesën më të madhe të Shqipërisë së sotme jugore e qendrore dhe pjesë të mëdha të Greqisë kontinentale. I biri i madh, Muhtar Pasha, dhe i dyti, Veli Pasha (i cili u bë vetë pasha i Moresë më 1807), zgjeruan më tej pushtetin familjar drejt jugut. Udhëtarë dhe diplomatë perëndimorë e quanin këtë hapësirë «Albania» ose «Shqipëria e Ali Pashës» — jo si figurë retorike, por si përshkrim i një njësie politike që funksiononte, mblidhte taksa, mbante ushtri të veta dhe bënte diplomaci të pavarur me fuqitë evropiane, ndërkohë që formalisht mbetej brenda administratës osmane.

Oborri i Janinës: qendër tregtare dhe kulturore

Nën Ali Pashën, Janina u shndërrua në një nga qendrat më të gjalla tregtare dhe kulturore të Ballkanit — një kryeqytet krahinor që tërhoqi tregtarë, artizanë, diplomatë dhe udhëtarë evropianë kurioz për këtë «Bonaparti musliman», siç e quajti më vonë historiania K. E. Fleming. Më 1809, Janina priti një vizitor që do t'i jepte Ali Pashës një farë pavdekësie letrare: Lordi Bajron, i cili e përmendi sundimtarin shqiptar në «Childe Harold's Pilgrimage», duke e paraqitur Ali Pashën para publikut anglez si një nga figurat më të fuqishme e më enigmatike të Lindjes osmane. Oborri i tij ishte njëkohësisht qendër pushteti, tregu dhe skenë kulturore — pikërisht lloji i hapësirës urbane shqiptare ku lulëzoi edhe kultura e bejtexhinjve, poezia myslimane-shqiptare e shkruar me alfabet arab që gjeti prehje në këtë botë jugore.

Dhuna dhe luftërat me Suliotët

Ngjitja e Ali Pashës nuk mund të tregohet pa pjesën e saj më të errët. Fuqizimi i tij u ndërtua në thelb mbi fushata të egra kundër komuniteteve që i rezistonin, më i njohuri prej të cilëve ishte ai i Suliotëve, një konfederatë luftarake në malet e Epirit që i rezistoi për vite me radhë, deri sa Suli ra më 1803 pas kampanjash të zgjatura e të përgjakshme. Ali Pasha nuk ishte një sundimtar bamirës — ishte një administrator dhune, që përdorte terrorin, ekzekutimet shembullore dhe zhvendosjet e detyruara si mjete sundimi po aq sistematike sa diplomacia. Për fushata të tjera ushtarake të kohës, dihet se burra nga jugu i Shqipërisë shërbyen në radhët e forcave të lidhura me Ali Pashën; poeti bejtexhi Hasan Zyko Kamberi humbi jetën më 1789 në betejën e Smederevës, në një nga këto fushata — dëshmi konkrete se pushteti i Ali Pashës u mbajt në këmbë nga gjaku dhe puna e njerëzve të thjeshtë shqiptarë, jo vetëm nga dinakëria e kryetarit të tyre.

Rënia: 1820–1822

Fuqia e Ali Pashës u bë, në fund, rrezik për vetë Perandorinë që e kishte krijuar. Më 1820, sulltan Mahmudi II — i vendosur të rikthente kontrollin qendror mbi periferitë e veta të rebeluara — e shpalli zyrtarisht rebel. Pasoi një rrethim i gjatë i Janinës nga forcat osmane. Ali Pasha u tërhoq në ishullin e vogël (Nisi) të liqenit Pamvotis, pranë manastirit të Shën Panteleimonit, ku u rrethua përfundimisht dhe u vra më 24 janar 1822; koka e tij iu dërgua sulltanit në Stamboll, sipas traditës osmane të dënimit shembullor për rebelët. Rebelimi i tij, duke tërhequr e shpërndarë forca të konsiderueshme osmane në Ballkanin perëndimor, konsiderohet gjerësisht — pa qenë çështje me konsensus të plotë historiografik — si një faktor që lehtësoi shpërthimin e kryengritjes greke të vitit 1821.

Kufijtë e rrjetit

Rasti i Ali Pashës e vë rrjetin shqiptar në dritën e vet më të ndershme. Nga njëra anë, dëshmon mundësinë e vërtetë: forca njerëzore shqiptare, e organizuar, mund të ngrinte një njësi politike funksionale, të njohur diplomatikisht, që kontrollonte territor më të madh se shumë shtete evropiane të kohës. Nga ana tjetër, dëshmon tavanin: ky ishte pushtet personal dhe dinastik — i Ali Pashës e bijve të tij — jo projekt kombëtar, dhe u shpërbë brenda muajsh sapo Stambolli vendosi ta rrëzonte. Në veri, në të njëjtën kohë, ekzistonte një paralele domethënëse: pashaliku i Bushatllinjve në Shkodër, po ashtu një dinasti autonomiste shqiptare brenda kornizës osmane, i cili u rrëzua po ashtu nga qendra, rreth një dekadë pas Janinës (1831). Dy pashallëqet e mëdha autonomiste shqiptare të fillimit të shekullit XIX — një në jug, një në veri — ranë të dyja, secili i izoluar nga tjetri, pa u bashkuar kurrë në një projekt të përbashkët. Është pikërisht ky copëzim që rrjetit shqiptar nuk arriti ta kapërcente në atë epokë.

KORNIZIM/PASIGURI (shënuar hapur): viti i lindjes së Ali Pashës nuk dihet me siguri — burimet japin 1740, 1743 ose 1744, dhe kjo ekspozitë përdor «rreth 1740» si konvencion, jo si fakt të vendosur. Përmbytja e Kyra Frosinit (Efrosinit) në liqenin e Janinës është një traditë gojore e përhapur gjerësisht në letërsi e në kujtesë popullore, por statusi i saj historik mbetet i diskutueshëm dhe këtu trajtohet si legjendë, jo si ngjarje e dokumentuar. Së fundi, kujtesa shqiptare për Ali Pashën mbetet e ndarë me të vërtetë: për disa, ai është ndërtuesi proto-autonomist i një shteti shqiptar të hershëm; për të tjerë, një tiran ekstraktiv që përdori emrin shqiptar për interesa krejt personale. Kjo ekspozitë nuk zgjedh njërën anë — mban të dyja, pa i konsideruar as njërën, as tjetrën, si portretin e plotë të njeriut.