Protokolli i Firencës dhe ndarja e trojeve

Asnjë komb nuk e zgjedh hartën me të cilën lind. Shqipëria e lindur në Vlorë më 1912 e gjeti veten, brenda një viti, të rrethuar nga vija që nuk i kishte vizatuar dora shqiptare por penda e diplomatëve të huaj në sallat e Londrës dhe të Firencës. Protokolli i Firencës, i nënshkruar më 17 dhjetor 1913, është dokumenti që e fiksoi kufirin jugor të shtetit të ri — dhe që e ndau popullin shqiptar të jugut në dy pjesë, njëra brenda atdheut, tjetra jashtë tij. Është një nga ato akte ku epoka jonë sheh me qartësi se sa pak kishte të bënte e drejta e popujve me fatin e tyre.

Nga Londra në Firencë

Vendimet e mëdha ishin marrë tashmë në kryeqytetin britanik. Konferenca e Ambasadorëve të Londrës, ku gjashtë Fuqitë e Mëdha — Anglia, Franca, Gjermania, Austro-Hungaria, Italia dhe Rusia — ndanin Ballkanin pas Luftës së Parë Ballkanike, e kishte njohur më 1913 pavarësinë e Shqipërisë, por me një kufi të cunguar. Më 11 gusht 1913 ajo ngriti një komision të posaçëm ndërkombëtar për të caktuar në terren vijën kufitare midis Shqipërisë dhe Greqisë. Si pikë ekstreme ishin vendosur, në parim, Korça nga njëra anë dhe Kepi i Stillos përballë Korfuzit nga ana tjetër.

Komisioni nisi punën në terren në tetor 1913. Detyra e tij, sipas porosisë së Londrës, ishte të mbështetej në parimin etnik dhe gjeografik, me gjuhën amtare si element themelor të përcaktimit. Por kjo porosi e ndershme në letër u dobësua menjëherë në praktikë: aty ku interesat e Fuqive ndesheshin me hartën gjuhësore, fitonin interesat. Pas muajsh mosmarrëveshjesh në fushë, u pranua një vijë kompromisi e hartuar nga britanikët, dhe protokolli përfundimtar u nënshkrua në Firencë.

Çfarë la brenda, çfarë la jashtë

Vija e Firencës i la Shqipërisë Korçën, Gjirokastrën dhe ishullin e Sazanit; ajo u shtri nga rrethina e Korçës deri te Kepi i Stillos në bregdet. Deri këtu, akti dukej i drejtë: trevat me shumicë të qartë shqiptare mbetën brenda shtetit. Por po ky protokoll i hoqi Shqipërisë Çamërinë — një krahinë me shumicë popullsie shqiptare, që iu dha Greqisë. Mijëra shqiptarë çamë u gjendën brenda natës qytetarë të një shteti tjetër, që do t'i shihte gjithnjë si të huaj në tokën e tyre. Ironia e parimit etnik qe e plotë: e thirrën për ta nderuar, e shkelën kur s'u leverdiste.

Kjo nuk ishte plagë e vetme. Ndërsa në jug pendat vizatonin Firencën, në veri Komisioni Verior — që duhej të caktonte kufirin me Serbinë dhe Malin e Zi — kishte dështuar të arrinte marrëveshje. Aty Austro-Hungaria dhe Italia mbronin Shqipërinë për të mos i lënë sllavët të dilnin në Adriatik, ndërsa Rusia e Franca përkrahnin kërkesat serbe. Rezultati: Kosova mbeti jashtë, nën Serbinë, bashkë me një gjysmë kombi. Firenca në jug, Londra në veri — dy emra qytetesh të huaja ku u vendos se ku mbaronte Shqipëria dhe ku nisnin fqinjët.

Refuzimi grek dhe "Vorio-Epiri"

Vendimi i Firencës nuk u prit qetë. Popullsia greke e jugut — dhe mbi të gjitha politika e Athinës — e hodhi poshtë caktimin e këtyre trevave për Shqipërinë. Kur ushtria greke u tërhoq pas vijës së re, në shkurt 1914 u shpall në Gjirokastër një "qeveri autonome e Epirit të Veriut" nën Georgios Zografos. Fuqitë e Mëdha, për të shuar zjarrin, nënshkruan më 17 maj 1914 Protokollin e Korfuzit, që i njihte krahinës një autonomi administrative, xhandarmëri të përzier dhe liri fetare e arsimore. Por shpërthimi i Luftës së Parë Botërore e fshiu këtë autonomi para se të merrte jetë, dhe çështja mbeti një plagë e hapur në marrëdhëniet shqiptaro-greke për dekada.

Termi "Vorio-Epir" — i shpikur si mjet pretendimi territorial — nuk ka mbështetje në realitetin etnik të një jugu që ka qenë e mbetet me shumicë shqiptare. Ai është, në thelb, miti që duhet shqyrtuar e jo burimi që duhet besuar: pikërish logjika që, e zbatuar simetrikisht, do ta detyronte Athinën të kthente Çamërinë.

Vija që mbijetoi

Lufta e Madhe i tronditi të gjitha vijat e 1913-ës, por nuk i ndryshoi në thelb. Pas saj, Konferenca e Ambasadorëve në Paris më 1921 e riafirmoi vijën e Firencës, dhe puna përfundimtare e demarkacionit u mbyll në korrik 1925, kur më 27 të atij muaji u nënshkrua sërish në Firencë protokolli i fundit mbi kufirin jugor. Me disa ndreqje të vogla — Korça kaloi përfundimisht nën trupat shqiptare pas tërheqjes franceze, sipas Protokollit të Kapshticës më 1920 — vija e dhjetorit 1913 mbetet, edhe sot, kufiri ndërkombëtar midis Shqipërisë dhe Greqisë.

Ja pra trashëgimia e Firencës: një shtet i lindur i gjymtuar, që e nisi jetën duke u mësuar se sa popull i kishte mbetur jashtë. Konica do ta thoshte ftohtë: kombet nuk i bëjnë gjithnjë hartat e tyre, por janë ata që mbajnë mend. Çamëria mbahet mend. Kosova mbahet mend. Dhe pikërish kjo kujtesë — jo retorika, por njohja e saktë e padrejtësisë — është forma më e ndershme e krenarisë.

Burimet:

• Robert Elsie, The London Conference and the Albanian Question (1912–1914) — books.elsie.de.
• Encyclopædia Britannica, zërat "Albania" dhe "Northern Epirus".
• League of Nations / UN Geneva Archives, "Accords de Londres 1913 – frontière gréco-albanaise, protocole de délimitation (Florence 1925)".
• Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë, "17 dhjetor 1913 — u përfundua Protokolli i Firencës".

— Redaksia ZHURMA