Miti "shqipja është gjuhë e re": ngatërresa mes moshës dhe dëshmisë

Ka një pretendim që ringjallet sa herë dikujt i duhet të na mohojë lashtësinë: se shqipja qenka "gjuhë e re", e dalë vonë në skenën e Ballkanit, pa thellësi në kohë, pa rrënjë. Pretendimi tingëllon i ditur sepse mbështetet në një fakt të vërtetë — që teksti i parë i shkruar shqip është i vonë. Por mbi këtë fakt të saktë ndërtohet një gabim i rëndë, dhe gabimi, le ta themi qartë në mënyrën e Konicës, është ose injorancë ose keqdashje e veshur me petkun e shkencës. Sepse gjuhësia bën një dallim që pretenduesi e fsheh me kujdes: mosha e një gjuhe dhe data e dëshmisë së parë të saj me shkrim janë dy gjëra krejt të ndryshme.

Pretendimi, i thënë hapur

Forma e tij më e zakonshme është kjo: dokumenti i parë shqip është formula e pagëzimit e vitit 1462, e shkruar nga imzot Pal Engjëlli, dhe libri i parë, "Meshari" i Gjon Buzukut, doli në 1555. Pra — thotë pretenduesi — shqipja "nis" në shekullin XV; çdo gjë para saj është mjegull. Disa shkojnë më tej dhe nënkuptojnë se një popull pa shkrim para shekullit XV nuk mund të jetë popull i lashtë, dhe se shqipja vetë u "formua" diku në mesjetën e vonë nga përzierje fqinjësh. Ky është thelbi i mitit. Dhe ai bie sapo e kuptosh se çfarë do të thotë vërtet "i vonë i dëshmuar".

I vonë i shkruar nuk do të thotë i ri

Po, shqipja është dega më vonë e dëshmuar e familjes indoevropiane. Por kjo flet për fatin e dorëshkrimeve, jo për moshën e gjuhës. Anglishtja moderne ka tekste që nga shekulli VII, e megjithatë anglishtja nuk është "më e vjetër" se shqipja — ajo thjesht pati murgj që shkruan herët dhe një shtet që ruajti pergamenat. Shqipja u fol për shekuj me radhë në një tokë të pushtuar, ku kisha dhe administrata shkruan latinisht, greqisht e më vonë osmanisht — kurrë shqip. Mungesa e tekstit nuk është mungesë e gjuhës; është mungesë e një shteti që do ta kishte vënë gjuhën në letër. Të ngatërrosh të dyja është si të thuash se një lis nuk ekzistonte para se dikush t'i numëronte rrathët.

Dëshmia që flet pa tekst: huazimet

Po si e dimë me siguri se shqipja ishte gjuhë e plotë, e dalluar, qysh në antikitet, kur teksti i parë vjen aq vonë? Përgjigjja është një nga argumentet më elegante të gjuhësisë: huazimet e datueshme. Një gjuhë merr fjalë nga ata që e rrethojnë, dhe radha e atyre fjalëve është si shtresat e një gërmimi arkeologjik. Në shqip gjejmë fjalë të huazuara nga greqishtja dorike që në shekullin VII para Krishtit. Mbi to shtrihet shtresa e madhe latine, e datuar nga De Vaan rreth viteve 167 p.K. – 400 e.s. — aq e thellë sa fonologjia historike e shqipes në masë të madhe lexohet pikërisht nga mënyra si i tretën këto fjalë latine. Vetëm pas vitit 600 e.s. vjen shtresa sllave.

Lexojeni këtë radhë me kujdes, sepse ajo është një gozhdë në arkivolin e mitit. Që një gjuhë të marrë fjalë doike në shekullin VII p.K., ajo duhej të ekzistonte në shekullin VII p.K. Që t'i tretë fjalët latine sipas ligjeve të veta të tingullit gjatë shekujve të Romës, ajo duhej të kishte ligje të veta tingulli atëherë. Një gjuhë "e formuar në mesjetë" nuk mund të kishte thithur dhe përpunuar latinishten klasike njëmijë vjet para se të lindte. Çdo fjalë latine në shqip është një dëshmitar i heshtur që thotë: unë isha këtu, gjallë dhe e plotë, kur Roma fliste.

Trungu i vetë gjuhës

Pastaj është fjalori i trashëguar. Shqipja është degë më vete e pemës indoevropiane, jo bijë e asnjë gjuhe fqinje të sotme. Ajo ka trashëguar drejtpërdrejt nga indoevropianishtja e nismës një bërthamë fjalësh — pjesë trupi, numra, terma ngjyrash — që janë binjakët e fjalëve sanskrite, greke e latine: tre qëndron pranë latinishtes tres dhe rrënjës së rindërtuar *trei̯-. Këto nuk janë fjalë të huazuara dje; janë trashëgimi nga thellësia e parahistorisë. Dhe kur Eqrem Çabej — babai i gjuhësisë shqiptare — vërejti se prapashtesa ilire -at e emrave fisnorë si Docleatae a Labeatae ruhet te emrat e fiseve shqiptare të shekullit XV, ai vuri gishtin mbi po atë vijë lidhëse mes shqipes dhe ilirishtes që miti dëshiron ta presë.

Vlera e ndershmërisë

Konica do të na kujtonte një gjë: krenaria e vërtetë nuk ka nevojë të gënjejë. Nuk duhet të pretendojmë se kemi tekste që s'i kemi, as të shtyjmë "Mesharin" një mijëvjeçar prapa. Mjafton e vërteta e thjeshtë dhe e fortë: shqipja u shkrua vonë, por u fol herët — aq herët sa Roma dhe Greqia e gjetën të gjallë dhe i lanë gjurmë në të, jo e kundërta. Miti i "gjuhës së re" nuk bie sepse na lëndon krenarinë; bie sepse nuk qëndron para shtresave të huazimeve dhe trashëgimisë së fjalorit. Ajo që e mban shqipen të lashtë nuk është zhurma jonë — janë faktet. Dhe faktet, për fat, janë me ne.

Burimet:

• The Indo-European Language Family, kap. 13 "Albanian", Cambridge University Press.
• "Proto-Albanian language" dhe "Meshari" — Wikipedia (datimet e huazimeve sipas De Vaan; shtresat dorike, latine, sllave).
• "Formula e pagëzimit" (1462), Pal Engjëlli — Gazeta Dielli; Wikipedia.
• Eqrem Çabej, mbi prapashtesën ilire -at dhe vijimësinë ilire-shqiptare (përmbledhur te studimet e fonologjisë diakronike shqipe).
• Robert Elsie, mbi letërsinë e hershme shqipe dhe dëshminë e parë me shkrim.

— Redaksia ZHURMA