Lufta e Parë Ilire

Ishte hera e parë që Roma çoi një ushtri matanë Adriatikut — dhe objektivi i saj ishte një mbretëri shqiptaro-ilire. Lufta e Parë Ilire (229–228 p.e.s.) e përballi Republikën Romake me mbretërinë detare të Ardianëve, që sundohej nga regjentja Teutë në emër të djalit të mitur Pinnes. Roma nuk e shkatërroi mbretërinë; bëri diçka më të qëndrueshme — e copëtoi rrjetin: i ndaloi flotës ilire detin në jug të Lissit, i shkëputi qytetet bregdetare greke si klientë të vetët, dhe e ktheu komandantin ilir Demetrin e Farit në rival. Mbretëria mbeti në këmbë, por e shfilluar. Kjo luftë është nyja ku fuqia detare ardiane — kodi që e mbante bashkë botën ilire të Adriatikut — filloi të çmontohej nga jashtë.

Çfarë ishte

Lufta e Parë Ilire (229–228 p.e.s.) ishte konflikti i parë ushtarak i Republikës Romake në brigjet lindore të Adriatikut, kundër mbretërisë ardiane me qendër në Shkodër (Scodra). Pas vdekjes së mbretit Agron (rreth 231 p.e.s.), pushteti kaloi te gruaja e tij Teuta, e cila mori kujdestarinë e mbretërisë në emër të Pinnesit, djalit ende të mitur. Nën Teutën, flota ardiane shtriu kontrollin mbi bregun e Epirit dhe ujërat e Adriatikut të poshtëm — duke prekur tregtinë italike dhe greke. Roma, që sapo kishte mbyllur Luftën e Parë Punike dhe po bëhej fuqi detare, ndërhyri për herë të parë në Ballkan.

Më 229 p.e.s. Roma dërgoi një forcë të madhe: rreth 200 anije lufte nën konsullin Gnej Fulvi Centumal dhe një ushtri tokësore prej rreth 20.000 këmbësorësh e 2.000 kalorësish nën konsullin Aul Postum Albin. Brenda një fushate të vetme romakët morën Korkyrën (Korfuzin), Apoloninë dhe Epidamnin (Durrësin), thyen rrethimin e Isës dhe i shtynë forcat ardiane drejt veriut. Teuta u tërhoq në kështjellën e Rizonit (Risan) dhe, në dimrin 229/228, kërkoi paqe.

Si nisi: shkaku roman dhe shkaku i vërtetë

Burimi ynë kryesor, Polibi, e shpjegon luftën si përgjigje romake ndaj "piraterisë" ilire dhe ndaj vrasjes së ambasadorëve romakë. Sipas tij, ankesat e tregtarëve italikë e shtynë Senatin të dërgonte të vëllezërit Korunkanë si të dërguar te Teuta; pas një këmbimi të ashpër fjalësh — ku mbretëresha u përgjigj se ligji ilir s'e ndalonte fitimin nga deti — njëri prej të dërguarve u vra në kthim, me urdhër ose me pëlqim të Teutës. Kjo, thotë Polibi, ishte shkëndija.

(Vërejtje kritike — FAKT vs. RRËFIM: Polibi ishte filo-roman dhe armiqësor ndaj Teutës; rrëfimi i tij është arsyetimi roman i luftës, jo dëshmi neutrale. (1) Fjala "pirateri" mbulon atë që ishte në masë të madhe fuqi detare shtetërore ardiane dhe një ekonomi haraçi detar — studimi modern (Wilkes, Cabanes, dhe debati mbi "pirateria iliriane" te H. J. Dell) e diskuton sa ishte politikë shtetërore, sa veprim i licencuar, dhe sa thjesht pretekst romak për ndërhyrje. (2) Episodi i vrasjes së ambasadorit vjen vetëm nga Polibi; cili vëlla, çfarë fjalësh saktësisht, mbetet i pasigurt, dhe disa studiues e shohin si justifikim lufte të ndërtuar më vonë. (3) Shkaku i thellë ishte gjeopolitik: një fuqi detare në rritje në Adriatik nuk i interesonte Romës që sapo ishte bërë zonja e Mesdheut perëndimor.)

Kronologjia

• ~231Vdes mbreti Agron; Teuta merr regjencën e mbretërisë ardiane në emër të Pinnesit të mitur.
• 231–230Flota ardiane shtrihet në jug — merr Finiqin (Phoenice) në Epir dhe prek tregtinë italike e greke të Adriatikut.
• 230Roma dërgon të dërguarit Korunkanë te Teuta; njëri vritet në kthim — sipas Polibit, shkëndija e luftës.
• 229Roma kalon Adriatikun me ~200 anije e ~22.000 ushtarë nën konsujt Centumal dhe Albin — ndërhyrja e parë romake në Ballkan.
• 229Demetri i Farit, që mbante Korkyrën për Teutën, kalon në anën e Romës dhe dorëzon ishullin.
• 229Romakët marrin Korkyrën, Apoloninë, Epidamnin (Durrësin) dhe thyejnë rrethimin e Isës; Teuta tërhiqet në Rizon.
• 228Paqja: Teuta paguan haraç, lëshon shumicën e territorit dhe pranon të mos lundrojë në jug të Lissit (Lezhës) me më shumë se dy anije, të paarmatosura.
• 228Roma vendos protektorat mbi qytetet bregdetare greke; Demetrit i jepet një zotërim i zgjeruar rreth Farit — fara e Luftës së Dytë.

Kodi: sovraniteti i detit që Roma e ndaloi

Mbretërinë ardiane e mbante bashkë një kod i vetëm: sovraniteti i detit. Flota — jo toka — ishte burimi i fuqisë: ajo lidhte bregun, ujërat dhe qytetet në një rrjet të vetëm haraçi e mbrojtjeje. Pikërisht këtë kod e goditi Roma. Kushti më i rëndë i paqes nuk ishte haraçi as humbja e tokës; ishte klauzola e Lissit — ndalimi i anijeve ilire të lundronin në jug të Lezhës me më shumë se dy mjete, dhe ato të paarmatosura. Ishte një kufizim i saktë, kirurgjik: jo pushtim i atdheut, por prerje e krahut detar që e mbante rrjetin të lidhur.

Ky është modeli që do të përsëritet shekuj më vonë në historinë shqiptare: rrjeti nuk shkatërrohet, por shkëputet. Ashtu si më 1878 Fuqitë e Mëdha do ta linin botën shqiptare të copëtuar pa e mohuar ekzistencën e saj, Roma e la mbretërinë ardiane në këmbë por pa lidhjet që e bënin fuqi. Teuta mbajti Rizonin; humbi detin. Dhe një mbretëri detare pa det është një guaskë.

Vija e mohimit: "pirateria" si fjala e fituesit

Çdo gjë që dimë për Teutën dhe luftën e saj na vjen përmes penës romake — dhe ajo penë e quajti fuqinë detare ardiane "pirateri". Por pirateri është fjala që fituesi përdor për flotën e të mundurit. E njëjta veprimtari detare — tatimi i kalimit, kontrolli i ujërave, mbrojtja e bregut — quhej "sovranitet" kur e ushtronte Roma dhe "lëmsh" kur e ushtronin Ardianët. Vrasja e ambasadorit, e treguar vetëm nga Polibi, u bë arsyetimi moral i një ndërhyrjeje që kishte shkaqe krejt gjeopolitike.

Ky riformatim i fjalëve është i njëjti që e ka shoqëruar botën shqiptare nëpër shekuj: kryengritja quhet "trazirë", mbreti quhet "kreshnik fisi", shteti detar quhet "fole piratësh". Detyra e muzeut nuk është ta përmbysë rrëfimin antik me një rrëfim tjetër njëlloj të njëanshëm, por ta lexojë regjistrin me sy kritik — të ndajë faktin (Roma kaloi Adriatikun dhe e kufizoi flotën ilire) nga kornizimi (se ishte "çlirim" nga "piratët").

Pasojat: rrjeti i copëtuar

Lufta e Parë Ilire e bëri Romën, për herë të parë, fuqi në Ballkan dhe në Adriatikun lindor. Tri pasoja e ndryshuan përgjithmonë hartën: qytetet bregdetare greke (Korkyra, Apolonia, Epidamni, Isa) kaluan nën "mbrojtjen" romake si nyje të shkëputura nga mbretëria ilire; flota ardiane u kufizua te klauzola e Lissit; dhe Demetri i Farit u shpërblye me territor, duke u bërë një fuqi rivale brenda botës ilire. Ishte ndarja klasike romake — divide et impera — e zbatuar mbi një rrjet që deri dje ishte i tëri.

Por Demetri u forcua tepër dhe u largua nga Roma; brenda një dekade kjo do të çonte në Luftën e Dytë Ilire (219 p.e.s.), që do ta thyente atë. Linja ardiane do të vazhdonte e dobësuar deri te mbreti i fundit Gent, i mundur përfundimisht nga Roma më 168 p.e.s. Lufta e Parë ishte hapja e këtij procesi gjysmëshekullor: jo një disfatë e vetme, por fillimi i çmontimit të një rrjeti që nuk u lejua kurrë të ringjallej.