Ngjarje · Antikiteti
Lufta e Dytë Ilire
Roma shkatërroi Demetrin e Farit, mjetin që vetë e kishte ngritur
220–219 p.e.s. — kur Roma shkatërroi mjetin që vetë e kishte ngritur: Demetri i Farit, klienti që deshi të bëhej sovran.
Dhjetë vjet pasi Roma e kishte copëtuar rrjetin detar ilir, e njëjta fuqi u kthye për të shkatërruar mjetin që vetë e kishte ngritur. Lufta e Dytë Ilire (220–219 p.e.s.) e përballi Republikën Romake me Demetrin e Farit — komandantin ilir që në Luftën e Parë kishte kaluar te Roma dhe ishte shpërblyer me territor e me regjencën e mbretërisë ardiane. Por klienti deshi të bëhej sovran: rindërtoi një flotë, e çoi në jug të Lissit duke shkelur klauzolën që Roma kishte vendosur, dhe u përpoq ta ringjallte kodin detar që ushtria romake e kishte ndaluar. Roma nuk e duroi. Brenda një vere, konsulli Lucius Aemilius Paullus ia mori Dimalen e Farin dhe Demetri iku te oborri i Filipit V të Maqedonisë. Kjo është nyja ku mësohet ligji i hidhur i çdo rrjeti të copëtuar: nyja e shkëputur nuk mund të bëhet kurrë qendër — dhe kur provon, e shkatërron i njëjti perandor që e kishte ngritur.
Përmbajtja7 pjesë
Pse ka rëndësi
- Lufta e Dytë Ilire (220–219 p.e.s.) nuk u zhvillua kundër Teutës, por kundër Demetrit të Farit — klientit që vetë Roma e kishte ngritur pas luftës së parë.
- Demetri rindërtoi një flotë lembesh, e çoi në jug të Lissit duke shkelur kushtet e paqes së vitit 228 dhe u lidh me Maqedoninë antigonide, ndërsa Roma ishte e zënë me galët dhe me Kartagjenën.
- Brenda një vere konsulli Lucius Aemilius Paullus mori Dimalen dhe Farin; Demetri iku te oborri i Filipit V të Maqedonisë.
Çfarë ishte
Lufta e Dytë Ilire ishte fushata e dytë ushtarake e Romës në brigjet lindore të Adriatikut, kësaj radhe jo kundër mbretëreshës Teutë, por kundër Demetrit të Farit — një ilir nga ishulli i Farit (sot Hvari). Pas paqes së vitit 228, Roma e kishte shpërblyer Demetrin për kalimin e tij në anën romake gjatë Luftës së Parë: i dha një zotërim të zgjeruar rreth Farit dhe e la të bëhej figura më e fuqishme brenda asaj që kishte mbetur nga mbretëria ardiane. Demetri u martua me Triteutën, nënën e mbretit-fëmijë Pinnes, dhe mori kështu regjencën — pikërisht rolin që dikur e kishte mbajtur Teuta.
Por fuqia e dhuruar nga Roma e shtyu Demetrin të kërkonte fuqi të vetën. Kur Roma u zu me galët cizalpinë në veri të Italisë dhe me kërcënimin në rritje të Kartagjenës — Hanibali po rrethonte Saguntin, dhe Lufta e Dytë Punike ishte pranë — Demetri pa dritaren. U lidh me Maqedoninë antigonide, ndërtoi një flotë të re ilire dhe e nisi atë në jug, drejt detit që traktati i 228-ës ia kishte ndaluar.
Si nisi: shkaku roman dhe shkaku i vërtetë
Burimi ynë kryesor mbetet sërish Polibi. Sipas tij, Demetri ishte një tradhtar dypalësh — e tradhtoi Teutën duke i dorëzuar Korkyrën Romës, pastaj e tradhtoi Romën duke shkelur kushtet e paqes — dhe një "pirat" që mblodhi rreth 90 anije, lundroi përtej Lissit kundër marrëveshjes dhe plaçkiti ishujt e Egjeut (Kikladet). Kjo shkelje, thotë Polibi, e detyroi Romën të ndërhynte.
(Vërejtje kritike — fakti përballë rrëfimit: Polibi është filo-roman dhe thellësisht armiqësor ndaj Demetrit; "tradhtari" dhe "pirati" janë gjykimi i tij moral, jo dëshmi neutrale. (1) Fjala "pirateri" mbulon sërish atë që ishte rindërtim i një flote shtetërore dhe rikthim i sovranitetit detar ardian — pikërisht kodi që Roma e kishte ndaluar. (2) Numri 90 anije vjen vetëm nga Polibi. (3) Shkaku i thellë nuk ishte morali, por gjeopolitika: Roma, në prag të një lufte vdekjeprurëse me Kartagjenën, nuk mund të lejonte një fuqi detare ilire të aleancuar me Maqedoninë në krahun e saj të Adriatikut. Demetri nuk u shkatërrua sepse "theu një traktat" — u shkatërrua sepse u bë i rrezikshëm në momentin e gabuar.)
Kronologjia
- 228Paqja e Luftës së Parë: Demetri shpërblehet me territor rreth Farit për kalimin e tij te Roma.
- ~228–222Demetri martohet me Triteutën dhe merr regjencën në emër të Pinnesit; lidhet me Maqedoninë antigonide.
- 220Demetri ndërton një flotë prej ~90 anijesh dhe e çon në jug të Lissit — shkelje e drejtpërdrejtë e klauzolës romake; plaçkit Kikladet.
- 219Roma, me konsujt Lucius Aemilius Paullus dhe Marcus Livius Salinator, vendos të ndërhyjë para se të kthehet ndaj Kartagjenës; roli kryesor i jepet Emilit.
- 219Romakët sulmojnë Dimalen (Dimallum), kështjellën që Demetri e mbante të pamposhtur; e marrin pas një rrethimi shtatëditor.
- 219Flota romake lundron drejt Farit (Hvar), ku Demetri bën qëndresën kryesore; qyteti merret me një kurth ushtarak.
- 219Romakët shkatërrojnë fortifikimet e Farit; Demetri ikën dhe strehohet te Filipi V i Maqedonisë.
- 219Emili kthehet në Romë me triumf; Pinnes mbetet mbret nominal nën kushtet romake.
Kodi: deti që klienti deshi ta rimerrte
Çelësi i kësaj lufte është një veprim i vetëm: Demetri e çoi flotën në jug të Lissit. Kjo nuk ishte thjesht shkelje traktati — ishte përpjekje për ta ringjallur sovranitetin e detit, të njëjtin kod ardian që Roma e kishte prerë me kirurgji në vitin 228. Klauzola e Lissit nuk ishte një vijë në hartë; ishte zinxhiri që mbante të lidhur krahun detar të rrjetit ilir. Duke e thyer atë, Demetri po provonte të rilidhte atë që Roma e kishte shkëputur me qëllim.
Por këtu qëndron mësimi i hidhur i rrjetit të copëtuar: nyja e shkëputur nuk mund të bëhet qendër e re. Demetri ishte ngritur nga Roma pikërisht si mjet copëtimi — klienti që do ta mbante botën ilire të ndarë në vete. Kur ai provoi ta përdorte fuqinë e dhuruar për të rindërtuar tërësinë, perandori e shkatërroi mjetin e vet. Ai që e kishte ngritur, e rrëzoi. Ky është modeli që do të përsëritet ndër shekuj në historinë shqiptare: fuqia lokale që fuqitë e mëdha e lartësojnë sa për të ndarë, dhe e thyejnë sapo provon të bashkojë.
Vija e mohimit: "tradhtari" dhe "pirati"
Gjithçka që dimë për Demetrin na vjen nga pena romake, dhe ajo penë e quajti dy herë me emrin më të rëndë: "tradhtar" sepse kaloi anët, "pirat" sepse rindërtoi flotë. Por të dyja janë fjalët e fituesit. I njëjti veprim — kontrolli i ujërave, tatimi i kalimit, mbrojtja e bregut — quhej "sovranitet" kur e bënte Roma dhe "pirateri" kur e bënte një ilir. Dhe "tradhtia" e Demetrit ndaj Romës ishte e njëjta gjë si "besnikëria" e tij ndaj saj dhjetë vjet më parë: lëvizje e një lojtari të vogël të kapur mes perandorive më të mëdha se vetja.
Detyra e muzeut nuk është ta zbukurojë Demetrin — ai vërtet kaloi anët dy herë, dhe kjo është fakt. Detyra është ta lexojë regjistrin me sy kritik: të ndajë faktin (Demetri rindërtoi flotë, e çoi në jug të Lissit, u mund nga Emili në 219) nga kornizimi (se ai ishte thjesht një "pirat tradhtar" dhe jo një sundimtar ilir që u përpoq, dhe dështoi, të rifitonte sovranitetin detar të popullit të tij brenda një bote ku perandoritë vendosnin rregullat).
Pasojat: nyja e dëbuar shkon në një oborr tjetër
Lufta e Dytë Ilire e mbylli përpjekjen e fundit ardiane për të rimarrë detin. Roma riforcoi protektoratin mbi qytetet bregdetare, shkatërroi fortifikimet e Farit dhe e la Pinnesin si mbret nominal nën mbikëqyrjen e vet. Linja mbretërore ardiane do të vazhdonte e dobësuar edhe një gjysmëshekulli, deri te mbreti i fundit Gent, të cilin Roma do ta mundte përfundimisht në Luftën e Tretë Ilire (168 p.e.s.).
Por pasoja më e madhe nuk mbeti në Iliri. Demetri iku te Filipi V i Maqedonisë dhe atje u bë një nga këshilltarët e tij më me ndikim — dhe, sipas burimeve antike, një nga zërat që e shtynë Filipin drejt përplasjes me Romën. Kjo do të ndizte Luftën e Parë Maqedonase dhe do ta lidhte fatin e Ballkanit me garën e madhe Romë–Maqedoni. Nyja e shkëputur nga rrjeti ilir nuk u zhduk; ajo thjesht u zhvendos në orbitën e një perandorie tjetër — pikërisht fati që do ta përsëriste bota shqiptare nëpër shekuj, kur fuqitë e saj të copëtuara do të gjenin strehë e zë vetëm në oborret e huaja. Konsulli që e mundi Demetrin, Emili, do të vdiste tri vjet më vonë në katastrofën romake të Kanës (216 p.e.s.), nga dora e të njëjtit Hanibal, lufta me të cilin e kishte nxituar gjithë fushatën ilire.
Burimet
Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga kornizimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burim parësor: Polibi, Historitë (libri III), rrëfimi kryesor antik i luftës — i shkruar nga këndvështrimi roman dhe armiqësor ndaj Demetrit; plotësohet nga Apiani (Illyrike) dhe Kasi Dioni/Zonara. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios; N. G. L. Hammond mbi Demetrin e Farit dhe protektoratin ilir. Të dhënat kryesore: lufta u zhvillua më 220–219 p.e.s.; Demetri mblodhi rreth 90 anije dhe lundroi në jug të Lissit duke shkelur paqen e 228-ës; konsujt e vitit 219 ishin Lucius Aemilius Paullus (roli kryesor) dhe Marcus Livius Salinator; Dimalja u mor pas një rrethimi shtatëditor dhe Fari me kurth; Demetri iku te Filipi V i Maqedonisë, ku u bë këshilltar me ndikim. Vërejtje kritike: (1) "Pirateria" dhe "tradhtia" janë kornizimi roman i një sundimtari ilir që u përpoq të rifitonte sovranitetin detar; jo terma neutralë. (2) Numri 90 anije dhe karakterizimi i Demetrit si tradhtar vijnë nga Polibi, burim i njëanshëm. (3) Shkaku i thellë ishte gjeopolitik — Roma siguroi krahun e Adriatikut, dhe goditi aleancën ilire-maqedonase, para përballjes së pashmangshme me Kartagjenën në Luftën e Dytë Punike.
Lidhjet
15Personat
- Demetri i Farit — komandanti ilir që u ngrit, mbiveproi dhe u mund
- Pinnes — mbreti-fëmijë në emër të të cilit sundoi Demetri
- Triteuta — nëna e Pinnesit, gruaja e Demetrit
- Mbretëresha Teutë — regjentja e mëparshme që Demetri e tradhtoi
- Mbreti Gent — mbreti i fundit i linjës, i mundur më 168
- Filipi V i Maqedonisë — oborri ku u strehua Demetri pas disfatës
- Lucius Aemilius Paullus — konsulli roman që e udhëhoqi fushatën
- Skerdilaidi — lidhje reciproke
Ngjarjet
- Lufta e Parë Ilire — lufta e mëparshme që e ngriti Demetrin
- Lufta e Parë Maqedonase — lidhje reciproke
Vendet
- Durrësi — 219 p.e.s. — beteja ilire-romake
- Gjiri i Gramës: mbishkrimet e detarëve mbi shkëmbin e Karaburunit — lidhje reciproke
Organizatat
Lajmi i fundit
- Meza Flores: Operacioni i ushtrisë në Sinaloa solli arrestimin e bosit të drogës
- Stojkoviq thotë se Milan Radoiçiq u lejua të kalonte kufirin
- Laszlo: Arritëm fitoren e parë në transfertë, treguam shpirtin e duhur
- Kraki: Kosova të trajtohet me standarde të barabarta në integrimin evropian
- Pacolli: Ndarja e 23.5 milionë eurove për banim social dhe të përballueshëm
- Kasami nderon veteranët e arsimit për Ditën e Alfabetit të Gjuhës Shqipe
Lexo edhe
Ngjarjet →
Kongresi i Dytë i Manastirit (1910): përgjigjja ndaj shkronjës arabe
· 10 min
Masakra e Pastasellës: 106 burra të pushkatuar më 31 mars 1999
· 11 min
Masakra e Bellacërkës: 25 mars 1999, vrasjet te ura e hekurudhës
· 11 min
Masakra e Rezallës: të pushkatuarit e 5 prillit u fshehën në Serbi
· 11 min
Masakra e burgut të Dubravës: të burgosurit u pushkatuan pas bombave
· 12 min
Masakra e Qyshkut: 14 maj 1999, burrat e ndarë dhe tri shtëpitë në flakë
· 11 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar