Lufta e Dytë Ilire

Dhjetë vjet pasi Roma e kishte copëtuar rrjetin detar ilir, e njëjta fuqi u kthye për të shkatërruar mjetin që vetë e kishte ngritur. Lufta e Dytë Ilire (220–219 p.e.s.) e përballi Republikën Romake me Demetrin e Farit — komandantin ilir që në Luftën e Parë kishte kaluar te Roma dhe ishte shpërblyer me territor e me regjencën e mbretërisë ardiane. Por klienti deshi të bëhej sovran: rindërtoi një flotë, e çoi në jug të Lissit duke shkelur klauzolën që Roma kishte vendosur, dhe u përpoq ta ringjallte kodin detar që ushtria romake e kishte ndaluar. Roma nuk e duroi. Brenda një vere, konsulli Lucius Aemilius Paullus ia mori Dimalen e Farin dhe Demetri iku te oborri i Filipit V të Maqedonisë. Kjo është nyja ku mësohet ligji i hidhur i çdo rrjeti të copëtuar: nyja e shkëputur nuk mund të bëhet kurrë qendër — dhe kur provon, e shkatërron i njëjti perandor që e kishte ngritur.

Çfarë ishte

Lufta e Dytë Ilire ishte fushata e dytë ushtarake e Romës në brigjet lindore të Adriatikut, kësaj radhe jo kundër mbretëreshës Teutë, por kundër Demetrit të Farit — një ilir nga ishulli i Farit (sot Hvari). Pas paqes së vitit 228, Roma e kishte shpërblyer Demetrin për kalimin e tij në anën romake gjatë Luftës së Parë: i dha një zotërim të zgjeruar rreth Farit dhe e la të bëhej figura më e fuqishme brenda asaj që kishte mbetur nga mbretëria ardiane. Demetri u martua me Triteutën, nënën e mbretit-fëmijë Pinnes, dhe mori kështu regjencën — pikërisht rolin që dikur e kishte mbajtur Teuta.

Por fuqia e dhuruar nga Roma e shtyu Demetrin të kërkonte fuqi të vetën. Kur Roma u zu me galët cizalpinë në veri të Italisë dhe me kërcënimin në rritje të Kartagjenës — Hanibali po rrethonte Saguntin, dhe Lufta e Dytë Punike ishte pranë — Demetri pa dritaren. U lidh me Maqedoninë antigonide, ndërtoi një flotë të re ilire dhe e nisi atë në jug, drejt detit që traktati i 228-ës ia kishte ndaluar.

Si nisi: shkaku roman dhe shkaku i vërtetë

Burimi ynë kryesor mbetet sërish Polibi. Sipas tij, Demetri ishte një tradhtar dypalësh — e tradhtoi Teutën duke i dorëzuar Korkyrën Romës, pastaj e tradhtoi Romën duke shkelur kushtet e paqes — dhe një "pirat" që mblodhi rreth 90 anije, lundroi përtej Lissit kundër marrëveshjes dhe plaçkiti ishujt e Egjeut (Kikladet). Kjo shkelje, thotë Polibi, e detyroi Romën të ndërhynte.

(Vërejtje kritike — FAKT vs. RRËFIM: Polibi është filo-roman dhe thellësisht armiqësor ndaj Demetrit; "tradhtari" dhe "pirati" janë gjykimi i tij moral, jo dëshmi neutrale. (1) Fjala "pirateri" mbulon sërish atë që ishte rindërtim i një flote shtetërore dhe rikthim i sovranitetit detar ardian — pikërisht kodi që Roma e kishte ndaluar. (2) Numri 90 anije vjen vetëm nga Polibi. (3) Shkaku i thellë nuk ishte morali, por gjeopolitika: Roma, në prag të një lufte vdekjeprurëse me Kartagjenën, nuk mund të lejonte një fuqi detare ilire të aleancuar me Maqedoninë në krahun e saj të Adriatikut. Demetri nuk u shkatërrua sepse "theu një traktat" — u shkatërrua sepse u bë i rrezikshëm në momentin e gabuar.)

Kronologjia

• 228Paqja e Luftës së Parë: Demetri shpërblehet me territor rreth Farit për kalimin e tij te Roma.
• ~228–222Demetri martohet me Triteutën dhe merr regjencën në emër të Pinnesit; lidhet me Maqedoninë antigonide.
• 220Demetri ndërton një flotë prej ~90 anijesh dhe e çon në jug të Lissit — shkelje e drejtpërdrejtë e klauzolës romake; plaçkit Kikladet.
• 219Roma, me konsujt Lucius Aemilius Paullus dhe Marcus Livius Salinator, vendos të ndërhyjë para se të kthehet ndaj Kartagjenës; roli kryesor i jepet Emilit.
• 219Romakët sulmojnë Dimalen (Dimallum), kështjellën që Demetri e mbante të pamposhtur; e marrin pas një rrethimi shtatëditor.
• 219Flota romake lundron drejt Farit (Hvar), ku Demetri bën qëndresën kryesore; qyteti merret me një kurth ushtarak.
• 219Romakët shkatërrojnë fortifikimet e Farit; Demetri ikën dhe strehohet te Filipi V i Maqedonisë.
• 219Emili kthehet në Romë me triumf; Pinnes mbetet mbret nominal nën kushtet romake.

Kodi: deti që klienti deshi ta rimerrte

Çelësi i kësaj lufte është një veprim i vetëm: Demetri e çoi flotën në jug të Lissit. Kjo nuk ishte thjesht shkelje traktati — ishte përpjekje për ta ringjallur sovranitetin e detit, të njëjtin kod ardian që Roma e kishte prerë me kirurgji në vitin 228. Klauzola e Lissit nuk ishte një vijë në hartë; ishte zinxhiri që mbante të lidhur krahun detar të rrjetit ilir. Duke e thyer atë, Demetri po provonte të rilidhte atë që Roma e kishte shkëputur me qëllim.

Por këtu qëndron mësimi i hidhur i rrjetit të copëtuar: nyja e shkëputur nuk mund të bëhet qendër e re. Demetri ishte ngritur nga Roma pikërisht si mjet copëtimi — klienti që do ta mbante botën ilire të ndarë në vete. Kur ai provoi ta përdorte fuqinë e dhuruar për të rindërtuar tërësinë, perandori e shkatërroi mjetin e vet. Ai që e kishte ngritur, e rrëzoi. Ky është modeli që do të përsëritet ndër shekuj në historinë shqiptare: fuqia lokale që fuqitë e mëdha e lartësojnë sa për të ndarë, dhe e thyejnë sapo provon të bashkojë.

Vija e mohimit: "tradhtari" dhe "pirati"

Gjithçka që dimë për Demetrin na vjen nga pena romake, dhe ajo penë e quajti dy herë me emrin më të rëndë: "tradhtar" sepse kaloi anët, "pirat" sepse rindërtoi flotë. Por të dyja janë fjalët e fituesit. I njëjti veprim — kontrolli i ujërave, tatimi i kalimit, mbrojtja e bregut — quhej "sovranitet" kur e bënte Roma dhe "pirateri" kur e bënte një ilir. Dhe "tradhtia" e Demetrit ndaj Romës ishte e njëjta gjë si "besnikëria" e tij ndaj saj dhjetë vjet më parë: lëvizje e një lojtari të vogël të kapur mes perandorive më të mëdha se vetja.

Detyra e muzeut nuk është ta zbukurojë Demetrin — ai vërtet kaloi anët dy herë, dhe kjo është fakt. Detyra është ta lexojë regjistrin me sy kritik: të ndajë faktin (Demetri rindërtoi flotë, e çoi në jug të Lissit, u mund nga Emili në 219) nga kornizimi (se ai ishte thjesht një "pirat tradhtar" dhe jo një sundimtar ilir që u përpoq, dhe dështoi, të rifitonte sovranitetin detar të popullit të tij brenda një bote ku perandoritë vendosnin rregullat).

Pasojat: nyja e dëbuar shkon në një oborr tjetër

Lufta e Dytë Ilire e mbylli përpjekjen e fundit ardiane për të rimarrë detin. Roma riforcoi protektoratin mbi qytetet bregdetare, shkatërroi fortifikimet e Farit dhe e la Pinnesin si mbret nominal nën mbikëqyrjen e vet. Linja mbretërore ardiane do të vazhdonte e dobësuar edhe një gjysmëshekulli, deri te mbreti i fundit Gent, të cilin Roma do ta mundte përfundimisht në Luftën e Tretë Ilire (168 p.e.s.).

Por pasoja më e madhe nuk mbeti në Iliri. Demetri iku te Filipi V i Maqedonisë dhe atje u bë një nga këshilltarët e tij më me ndikim — dhe, sipas burimeve antike, një nga zërat që e shtynë Filipin drejt përplasjes me Romën. Kjo do të ndizte Luftën e Parë Maqedonase dhe do ta lidhte fatin e Ballkanit me garën e madhe Romë–Maqedoni. Nyja e shkëputur nga rrjeti ilir nuk u zhduk; ajo thjesht u zhvendos në orbitën e një perandorie tjetër — pikërisht fati që do ta përsëriste bota shqiptare nëpër shekuj, kur fuqitë e saj të copëtuara do të gjenin strehë e zë vetëm në oborret e huaja. Konsulli që e mundi Demetrin, Emili, do të vdiste tri vjet më vonë në katastrofën romake të Kanës (216 p.e.s.), nga dora e të njëjtit Hanibal, lufta me të cilin e kishte nxituar gjithë fushatën ilire.