Kalaja e Prezës

Mbi një kodër që sundon fushën e Tiranës, pak kilometra larg pistave të sotme të Aeroportit Ndërkombëtar "Nënë Tereza", qëndrojnë muret e Kalasë së Prezës. Nuk qe kurrë një kështjellë e madhe — përmasat e saj modeste e tregojnë vetë këtë — por një sy i hapur mbi rrugët që kalonin poshtë, pjesë e një rrjeti shikimesh e komunikimesh që lidhte fushën me kalanë e Krujës. Në gurët e saj janë ngjitur, njëri mbi tjetrin, katër kohë të ndryshme, shenjë se vendi i mbijetoi perandoritë që kaluan mbi të, edhe kur pushtetet ndryshuan emra e gjuhë.

Kodra dhe fusha që vëzhgonte

Kalaja ngrihet mbi një kodër sipër fshatit Prezë, në buzë të fushës së Tiranës. Plani i saj është katërkëndor, rreth 80 me 50 metra, i fortifikuar në cepat nga katër kulla të rrumbullakëta. Nga muri perëndimor — ana më e ekspozuar, me hendekun më të gjatë mes kullave — del një kullë e pestë, katërkëndore, e shtuar posaçërisht aty ku mbrojtja ishte më e dobët. Në jug, një kullë tjetër katërkëndore mbron hyrjen e vetme të kalasë. Për shkak të përmasave të vogla dhe mureve modeste, kalaja s'u mendua kurrë si qendresë e madhe, por si postë vëzhgimi mbi rrugët e rëndësishme që kalonin nën të — një hallkë sysh, jo një fortesë sfidash.

Katër shtresat e kohës

Arkeologët dhe studiuesit numërojnë katër faza ndërtimi të dallueshme mbi këtë kodër. Së pari, ngritja e mureve rrethuese fortifikuese. Së dyti, rindërtimi i vetë këtyre mureve perimetrike, shenjë se kalaja u dëmtua e u ngrit sërish të paktën një herë. Së treti, ndërtime brenda mureve, jetë e organizuar prapa mbrojtjes. Së katërti, në një kohë krejt tjetër dhe pa lidhje me sistemin mbrojtës, u ngrit kulla e sahatit. Katër shtresa, katër momente — dhe asnjëra nuk fshiu plotësisht të mëparshmen. Sipas gjase, muret e para u ngritën në fillim të shekullit XV nga principata e Topiajve, që zotëronte këtë zonë të fushës së Tiranës.

Gjëegjëza e datimit: Barleti kundër vitit 1570

Vetë datimi i kalasë është një rast që tregon sa vështirë rindërtohet e kaluara jonë mesjetare nga dokumente të pakta e të shpërndara. Një traditë e vendit e lidh themelimin e parë me perandorin bizantin Justinian, në shekullin VI — një gojëdhënë që nuk mund të verifikohet me dokument bashkëkohës, por që flet për thellësinë e shtresave të kujtesës mbi këtë kodër. Dëshmitari i parë i sigurt është historiani human Marin Barleti, i cili, duke përshkruar afrimin e ushtrisë osmane drejt Krujës, përmend fushën e Tiranës mes Krujës dhe një qyteti të Parthinëve që quhej Prezë — dhe që ai e gjeti tashmë të bërë gërmadhë. Pra, nga rreth viti 1466, Preza ishte tashmë e shkretuar; ajo duhet të ishte ngritur shumë më herët e braktisur herët, ndoshta që në fillimet e luftërave të Skënderbeut. Një relacion anonim osman i vitit 1570 flet për një rindërtim nga osmanët — por, ngaqë Barleti e kishte gjetur tashmë të rrënuar një shekull më parë, studiuesit e konsiderojnë këtë datim të pasaktë. Disa burime në gjuhë të huaj shkojnë edhe më tej, duke e quajtur Prezën një nga kalatë kryesore të qëndresës shqiptare gjatë viteve 1443–1468 — pohim që bie ndesh drejtpërdrejt me dëshminë e Barletit. Të dyja rrëfimet nuk pajtohen, dhe pikërisht ky mospajtim është pjesë e vetë historisë: arkivi shqiptar mesjetar mbijeton vetëm në copa, dhe rindërtohet me kujdes, jo me siguri.

Topiajt dhe korridori i qëndresës

Ajo çka dihet me më shumë siguri është konteksti: në fillim të shekullit XV, kjo pjesë e fushës së Tiranës ndodhej nën principatën e Topiajve, një nga shtëpitë feudale që, bashkë me familjet e tjera të veriut e të mesit të vendit, do të mblidheshin më vonë, në 1444, në Lidhjen e Lezhës për të bashkuar forcat kundër pushtimit osman. Kalaja e Prezës qëndronte pikërisht mbi një nga rrugët që lidhnin fushën me kalanë e Krujës, selinë e Gjergj Kastriotit — Skënderbeut. Edhe nëse deri në mesin e shekullit XV ishte tashmë gërmadhë, ajo mbeti pjesë e gjeografisë së korridorit që lëvizja e qëndresës mbulonte: një kodër që, e banuar apo e shkretuar, vazhdonte të shënonte një pikë sysh mbi rrugët e luftës.

Xhamia dhe kulla e sahatit: vazhdimësia

Shekuj më vonë, brenda po atyre mureve, u ngrit një xhami, në shekullin XVI — një nga xhamitë më të vjetra në Shqipëri, ende në përdorim sot. Rreth viti 1800–1850, në periudhën osmane, u shtua Kulla e Sahatit, jashtë vetë sistemit mbrojtës, si shenjë e një jete tjetër, më paqësore, mbi këtë kodër. Në shekullin XIX, albanologu dhe eksploruesi gjerman Johann Georg von Hahn kaloi nga Preza dhe e përshkroi në shënimet e tij. Sot kalaja është shpallur monument kulture — po ajo kodër, muret e para tashmë të mbuluara nga shtresa mbi shtresë ndërtimi, secila e dëshmuar prej kohës së vet.

Ç'mbetet sot

Kalaja e Prezës nuk është një gërmadhë e vdekur për turistë të rastit. Fshati vazhdon të jetojë përreth saj, xhamia brenda mureve mbetet e hapur për faljet e së premtes, dhe brenda vetë kalasë funksionon sot një restorant, ndërsa mbrëmjeve njerëzit ngjiten të shohin perëndimin mbi fushën e Tiranës nga po ai vend prej nga vëzhgonin rojet mesjetarë. Si Antigonea apo Foinike, dy vendbanime të tjera antike shqiptare që mbijetuan nën emra e kujtesë përtej perandorive që i sunduan, Preza dëshmon një të vërtetë të thjeshtë: vendi mbetet, edhe kur pushteti mbi të ndryshon disa herë brenda pak shekujsh. Është një grimcë e atij rrjeti më të gjerë prej së cilit janë edhe Ilirët në thellësi të kohës — vazhdimësi shqiptare e ndërtuar jo mbi një moment lavdie, por mbi qëndresën e heshtur të një kodre që mbahet ende në këmbë.