Gjuha shqipe: një degë më vete e Evropës

Ka gjuhë që janë degë e një trungu të gjerë, me motra të shumta në çdo anë — italishtja me spanjishten e frëngjishten, gjermanishtja me anglishten e holandishten. Dhe ka gjuhë që qëndrojnë vetëm, krenare dhe të vetmuara, si maja shkëmbore që ka mbijetuar erozionit të mijëvjeçarëve. Gjuha shqipe është prej këtyre të dytave. Ajo nuk është dialekt i askujt, as bijë e ndonjë gjuhe fqinje, as përzierje e huazimeve: është një degë më vete e familjes së madhe indoevropiane, e vetmja mbijetuese e degës së vet, pa motra të gjalla në mbarë botën.

Një vend i veçantë në hartën e Evropës

Gjuhësia moderne e ka pohuar prej kohësh atë që shqiptarët e ndienin me instinkt: shqipja formon një degë të pavarur të indoevropianishtes dhe nuk lidhet ngushtë me asnjë gjuhë tjetër të gjallë. Nuk është romane, nuk është sllave, nuk është greke — ajo është thjesht shqipe, e dalë drejtpërdrejt nga proto-indoevropianishtja dhe e rritur më vete për mijëra vjet. Bashkë me greqishten, armenishten dhe disa degë të zhdukura, ajo është një nga ato gjuhë që përbëjnë vetë një familje brenda familjes së madhe.

Nga ana e tipologjisë, shqipja bën pjesë në grupin lindor, ose "satem" — fjala vetë vjen nga numri njëqind, satəm në avestishten e lashtë — krah për krah me gjuhët indo-iraniane, baltike e sllave. Kjo veçori, e thellë e e hershme, e vendos shqipen në një familjeje më të gjerë gjuhësore, por pa e bërë kurrë bijë të askujt. Çështja e prejardhjes nga gjuhët e lashta ballkanike — a është pasardhëse e ilirishtes apo e ndonjë idiome tjetër paleoballkanike — mbetet e debatuar mes studiuesve, dhe ne e trajtojmë veçmas atë lidhje të humbur dhe të gjetur.

Plaka që u shfaq vonë në letër

Ja paradoksi i bukur i shqipes: është gjuhë shumë e vjetër, por dëshmohet me shkrim shumë vonë. Shqipja është dega e fundit indoevropiane që shfaqet në regjistrimet e shkruara — dëshmia e parë e datuar është Formula e Pagëzimit e vitit 1462, një fjali e vetme në shqip e shkruar nga kryepeshkopi Pal Engjëlli i Durrësit. Vijnë pastaj fjalori i vogël i Arnold von Harffit (1496) dhe glosa të tjera të shpërndara, kërshëri gjuhësore më shumë sesa tekste të mirëfillta.

Libri i parë i plotë në gjuhën shqipe është "Meshari" i Gjon Buzukut, i botuar në vitin 1555 — vepër e priftit Buzuku, e cila hap me të vërtetë historinë e shkrimit shqip. Pikërisht aty, në "Mesharin", dëshmohet për herë të parë me shkrim edhe vetë emri që populli i vë gjuhës së vet: shqip. Vonesa e shfaqjes në letër nuk është shenjë rinie; është fati i një populli pa shtet të vetin, që e ruajti gjuhën në gojë e në mal kur perandoritë e huaja sundonin pendën.

Dëshmia që vetë fjalët e japin

Ata që pretendojnë se shqipja është gjuhë "e re" ose "e ardhur" gabojnë rëndë — dhe ky mit lehtësisht përgënjeshtrohet nga vetë lënda e gjuhës. Provën më të fortë e japin huazimet latine. Eqrem Çabej, gjeniu i gjuhësisë shqiptare, vërejti se latinishtja ka hyrë në shqip në shtresa kaq të hershme sa fjalët e huazuara ruajnë shqiptimin e antikitetit: aurum u bë ar, gaudium u bë gas, pōmum u bë pemë. Tingulli latin /au/ u kthye në /a/ në huazimet më të vjetra — gjë që kërkon shekuj bashkëjetese.

Që shqipja të kishte mundësi t'i përpunonte kështu fjalët latine, populli që e fliste duhej të ishte i pranishëm në Ballkan kur Roma sundonte, midis shekullit II para Krishtit dhe atij të katërt pas. Pra shqipja nuk u soll nga gjëkundi; ajo ishte aty, foli e dëgjoi Romën, përthithi huazimet latine, sllave dhe turke pa humbur kurrë bërthamën e vet të trashëguar — fjalët e gjakut, të farefisit, të bukës e të natyrës që vijnë drejt nga indoevropianishtja.

Një trung, dy degë, një standard

Gjuha e gjallë e sotme flitet nga rreth shtatë milionë e gjysmë vetë: në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi, në Luginën e Preshevës, në Çamëri, te arbëreshët e Italisë dhe te diaspora e shtrirë nga Stambolli te Detroiti. Ajo ndahet në dy degë të mëdha dialektore — gegërishten e veriut dhe toskërishten e jugut — të cilat, sado të ndryshme në shqiptim e gramatikë, mbeten dy degë të të njëjtit trung, plotësisht të kuptueshme mes tyre.

Rrugëtimi nga shumësia drejt njësisë ka shenuar tërë historinë moderne të kombit: nga larmia e dikurshme e shkronjave deri te Kongresi i Manastirit i vitit 1908, që dha një alfabet të vetëm latin, dhe deri te Kongresi i Drejtshkrimit i 1972-shit, që kodifikoi shqipen standarde mbi bazën toske. A duhet ribalancuar ai standard sot, kjo është një çështje e gjallë e ditës. Por mbi gjithçka qëndron një e vërtetë e palëkundur: shqipja është një degë më vete e Evropës — e vjetër sa malet, e fortë sa shkëmbi, dhe e jona vetëm.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Albanian language" — historia, format dhe klasifikimi i shqipes.
• Robert Elsie, vepra mbi letërsinë dhe historinë gjuhësore shqiptare (Formula e Pagëzimit 1462; "Meshari" i Buzukut 1555).
• Eqrem Çabej, "Studime etimologjike në fushë të shqipes" — shtresat e huazimeve latine dhe vjetërsia e tyre.
• The Linguistics Research Center, University of Texas at Austin — "Introduction to Albanian" (klasifikimi indoevropian, tipi satem).

— Redaksia ZHURMA