Demetri i Farit

Demetri i Farit (greq. Δημήτριος ὁ Φάριος, lat. Demetrius Pharius) ishte komandanti ilir që ndryshoi fatin e shtetit ardian duke kaluar te Roma — pastaj te Maqedonia — gjatë gjysmës së dytë të shekullit III p.e.s. Sundimtar i ishullit të Farit (Hvari i sotëm) dhe njeri i besuar i oborrit të Teutës, ai u bë dora me të cilën Roma e çau mbretërinë ilire nga brenda. Emri i tij na ka mbërritur kryesisht nga Polibi — një autor armiqësor, që e paraqet si tradhtar dhe mendjelehtë. Faktet e bëmave qëndrojnë; gjykimi moral mbi to është i njëanshëm dhe duhet lexuar si i tillë.

Kush ishte

Fari ishte një koloni e vjetër greke në Adriatik (themeluar nga parianët rreth 385 p.e.s.), por në kohën e Demetrit kishte hyrë në orbitën e mbretërisë ardiane të Agronit dhe Teutës. Demetri nuk ishte mbret me gjak ardian; ai ishte dynast lokal dhe komandant, lloji i njeriut që një shtet i vogël detar e ngrinte për të mbajtur ishujt dhe ngushticat. Pikërisht ngaqë qëndronte në udhëkryqin mes interesit ardian, atij grek dhe atij romak, ai u gjend në pozitën ku një vendim i vetëm mund të rrëzonte një mbretëri.

Kronologjia

~229 p.e.s. — gjatë Luftës së Parë Ilire, Teuta i beson Demetrit mbrojtjen e Korkyrës (Korfuzit). Kur flota romake mbërrin, Demetri ia dorëzon qytetin Romës pa luftë — akti që i hap rrugën pushtetit të tij. ~228 p.e.s. — Roma e shpërblen: i jep kontrollin mbi një pjesë të madhe të bregdetit ilir dhe e bën kujdestar të mbretit-fëmijë Pinnes (birit të Agronit), duke u martuar me të ëmën, Triteutën. ~222 p.e.s. — lufton krah Maqedonisë së Antigon Dosonit në betejën e Selasisë. ~219 p.e.s. — ndërsa Roma është e zënë me galët dhe Kartagjenën, Demetri rindërton një flotë lembesh, kalon jugun e Lisit (duke shkelur kufirin që Roma i kishte vënë Teutës) dhe sulmon qytete nën mbrojtje romake — Lufta e Dytë Ilire. Konsulli Luc Emili Pali merr Dimalin për shtatë ditë, pastaj sulet mbi Farin dhe e rrafshon. 219–214 p.e.s. — Demetri ikën te Filipi V i Maqedonisë, ku bëhet këshilltar me ndikim; vdes më 214 p.e.s. duke sulmuar Mesenën në Peloponez.

Loja e fuqive: Romë, Maqedoni, Adriatik

Historia e Demetrit nuk është thjesht historia e një njeriu jobesnik; është skema e plotë e mënyrës si fuqitë e mëdha e administruan përçarjen e botës ilire. Roma nuk e pushtoi Adriatikun me një ushtri të vetme — ajo gjeti një komandant vendës të gatshëm ta çante mbretërinë nga brenda, e shpërbleu me tokë e tituj, dhe e mbajti si klient derisa ai u bë i parehatshëm. Kur Demetri provoi të vepronte sërish si fuqi e pavarur — me flotën e vet, përtej kufijve që i ishin vënë — e njëjta Romë që e kishte ngritur e shtypi brenda një stine. Maqedonia luajti anën tjetër të së njëjtës lojë: e priti të arratisurin jo nga bujaria, por sepse një ilir që njihte Adriatikun ishte i dobishëm kundër Romës. Demetri lëvizi mes tre fuqive sepse një shtet i vogël ilir nuk kishte luksin e neutralitetit — dhe pikërisht aty qëndron mësimi: rrjeti ilir nuk u thye vetëm nga ushtritë, por edhe nga zgjedhja e fuqive për të blerë komandantët e tij.

Tradhtia që e bëri emrin

Polibi e dënon Demetrin pa mëshirë: e quan të pabesë, të pamatur, këshilltarin që e shtyu Filipin drejt aventurës perëndimore. Duhet mbajtur mend se Polibi shkruan brenda traditës që legjitimon Romën — i njëjti mekanizëm moralizues që e paraqet Teutën si grua mizore dhe Gentin si pijanec e vëllavrasës. Fakt është se Demetri ndërroi krah te Korkyra dhe se më vonë shkeli marrëveshjen me Romën. Pretendim i njëanshëm është se kjo rridhte nga një karakter i lig: një dynast i Adriatikut, i shtrënguar mes dy perandorive në rritje, kishte pak rrugë veç manovrës. Aty ku burimet romake shohin tradhti, historia e fuqive të vogla sheh mbijetesë — dhe çmimin e saj.

Trashëgimia: si u përdor përçarja

Demetri i Farit mbetet figura-menteshë e antikitetit ilir: ura mes rënies së Teutës dhe fundit përfundimtar te Genti. Përmes tij kuptohet pse mbretëria ardiane nuk u rrëzua me një goditje të vetme, por u tret nga brenda — copë pas cope, aleancë pas aleance, derisa froni i fundit mbeti pa mbrojtës. Kjo nuk e zvogëlon figurën e tij; e bën të kuptueshme. Ai ishte njeri i aftë në një kohë kur aftësia e një ilirjani vlente vetëm aq sa i shërbente një fuqie më të madhe. Kur pushoi së shërbyeri, u zhduk nga harta. Shteti u mbyll; populli mbeti — dhe me të mbeti edhe kujtesa se përçarja rrallë është aksident: më shpesh është politikë e dikujt tjetër.