Foinike

Dy herë, brenda një çerek shekulli, fati i Adriatikut lindor u vendos në Foinike — qyteti më i pasur e më i fortifikuar i Epirit, sot fshati Finiq mbi Sarandë. Më 230 p.e.s. shteti detar ilir nën Teutën e kapi këtë qytet — pika më jugore ku arriti ndonjëherë fuqia ilire, çasti që tronditi Greqinë dhe i dha Romës arsyen që kërkonte. Një brez më vonë, më 205 p.e.s., po në Foinike u nënshkrua paqja që mbylli Luftën e Parë Maqedonase mes Romës dhe Filipit V. I njëjti qytet: një herë kulmi i një rrjeti ilir-epirot të vetin, një herë tryeza ku perandoritë e huaja ndanin botën. Foinike është dëshmia më e qartë se toka jonë antike nuk ishte periferi — ishte skena ku vendosej rregulli i Mesdheut.

Qyteti më i fortë i Epirit

Foinike (greqisht Φοινίκη, latinisht Phoenice) ishte kryeqyteti i kaonëve, fisi më i fuqishëm i Epirit verior, dhe më pas selia e Lidhjes Epirote (Koinon-it të epirotëve). E ngritur mbi një kodër të gjatë gëlqerore që sundon fushën pjellore të Bistricës dhe rrugën drejt detit, ajo bashkonte mbrojtjen natyrore me pasurinë bujqësore e tregtare. Polibi e përshkruan në vitin 230 p.e.s. si "qytetin më të fuqishëm dhe më të begatë në mbarë Epirin".

Kaonët bënin pjesë në botën epirote të Ballkanit veriperëndimor — bota nga e cila kishte dalë edhe Pirrua, mbreti që e bëri Romën të dridhej. Pas rënies së monarkisë eakide (pirride) rreth vitit 232 p.e.s., qytetet epirote u bashkuan në një lidhje federale republikane, dhe Foinike u bë qendra e saj politike. Çështja nëse kaonët ishin "grekë", "epirotë" apo një popullsi e ndërmjetme mbetet debat i hapur i studiuesve (Hammond i sheh si greqishtfolës veriorë; të tjerë theksojnë tiparet e tyre veriballkanike dhe afritë me ilirët fqinjë) — por ajo që nuk debatohet është se Foinike rrinte mu në kufirin ku bota ilire takohej me atë epirote.

230 p.e.s.: kulmi ilir në jug

Në vitin 230 p.e.s. mbretëria ilire e Teutës ishte në zenitin e saj. Anijet e shpejta ilire — lembët — kontrollonin Adriatikun, dhe ekspeditat zbritën gjithnjë e më në jug. Atë vit një forcë ilire e kapi Foiniken, qytetin më të pasur të Epirit — operacioni më i guximshëm jugor në historinë e shtetit ardian.

Sipas burimeve antike, qyteti nuk ra thjesht me forcën e armëve: 800 mercenarë galë që ruanin Foiniken për epirotët bënë marrëveshje me ilirët dhe ua dorëzuan qytetin. Pra rënia ishte aq tradhti e brendshme e një garnizoni të huaj sa edhe fitore ilire. Epirotët u mblodhën për ta rimarrë, por u thyen; vetëm një kryengritje brenda territoreve ilire e detyroi forcën e Teutës të tërhiqej dhe të bënte marrëveshje, duke e lënë qytetin pas pagesës.

(FAKT vs. RRËFIM: regjistri që kemi për 230-ën vjen nga Polibi, burim filo-roman që e kornizonte zgjerimin ilir si "piraterí" barbare për të justifikuar ndërhyrjen romake që pasoi. Fakti është që kapja e Foinikes ishte një operacion ushtarak shtetëror i një fuqie detare në ngjitje — jo bastisje pa qëllim — dhe se qyteti ra pjesërisht nga tradhtia e mercenarëve galë brenda mureve. "Pirateria ilire" ishte etiketa që i hapi rrugën Luftës së Parë Ilire një vit më vonë, jo një përshkrim neutral.)

Tronditja që shkaktoi rënia e Foinikes ishte e madhe: po të mund ta merrnin ilirët qytetin më të fortë të Epirit, asnjë breg jugor nuk ishte i sigurt. Pikërisht kjo alarmoi qytetet greke dhe tregtarët italikë, dhe brenda një viti Roma dërgoi për herë të parë legjionet matanë Adriatikut — Lufta e Parë Ilire (229 p.e.s.). Foinike, kështu, është nyja ku kulmi i fuqisë ilire u kthye në shkasin e rënies së saj.

• ~232Rënia e monarkisë eakide; qytetet epirote bashkohen në Lidhjen Epirote me Foiniken si seli.
• 230Forca ilire e Teutës kap Foiniken — pika më jugore e arritur ndonjëherë nga fuqia ilire; qyteti bie pjesërisht nga tradhtia e 800 mercenarëve galë.
• 230Epirotët përpiqen ta rimarrin dhe thyhen; ilirët tërhiqen pas një kryengritjeje të brendshme, duke e lëshuar qytetin me marrëveshje.
• 229E alarmuar nga rënia e Foinikes, Roma kalon për herë të parë Adriatikun — Lufta e Parë Ilire.
• 214–205Lufta e Parë Maqedonase mes Romës dhe Filipit V, kryesisht në brigjet ilire e epirote.
• 205Paqja e Foinikes nënshkruhet në qytet, duke mbyllur luftën pa fitues të qartë.
• 168Pas Pidnës dhe rënies së Gentit, Roma shkatërron Epirin; mijëra epirotë shiten skllevër — Foinike humbet përfundimisht pavarësinë.

205 p.e.s.: paqja në tokë epirote

Një brez pas kapjes ilire, Foinike u kthye sërish në qendër të historisë së madhe — këtë herë jo si pre, por si tryezë. Lufta e Parë Maqedonase mes Romës dhe Filipit V të Maqedonisë ishte zhvilluar kryesisht në brigjet ilire e epirote, me ilirët e ndarë mes dy palëve. E paaftë të mbante një front të dytë ndërsa luftonte Hanibalin, Roma pranoi paqe — dhe ajo u nënshkrua më 205 p.e.s. pikërisht në Foinike, me epirotët si ndërmjetës.

Që armëpushimi mes dy fuqive më të mëdha të Mesdheut të asaj kohe u vulos në një qytet epirot nuk është detaj dytësor. Tridhjetë vjet pasi e njëjta tokë kishte parë kulmin e fuqisë ilire, ajo tani priste diplomacinë e perandorive të huaja. Paqja e Foinikes ishte vetëm armëpushim: sapo Roma e mundi Hanibalin më 202, u kthye nga lindja, dhe brenda dy dekadash si Maqedonia ashtu edhe mbretëria e fundit ilir e Gentit ranë nën të njëjtën fuqi. Më 168 p.e.s. ushtria romake plaçkiti shtatëdhjetë qytete epirote dhe shiti rreth 150 mijë njerëz si skllevër — fundi i botës së lirë epirote, Foinike përfshirë.

Gurët që mbijetuan: Finiqi sot

Qyteti antik nuk u zhduk nën dhe. Mbi kodrën e Finiqit, në rrethin e Sarandës, ende ngrihen muret rrethuese helenistike, një teatër i gdhendur në shpat, agoraja dhe gjurmët e një qyteti që dikur numëronte mijëra banorë. Që nga viti 2000 një mision i përbashkët arkeologjik shqiptaro-italian (Universiteti i Bolonjës, "Projekti Phoinike") ka nxjerrë në dritë shtresë pas shtrese këtë qendër — dëshmi materiale se rrëfimi i Polibit dhe i Livit ka themel në gur e tjegull.

Finiqi sot është një nga sitet arkeologjike më të rëndësishme të Shqipërisë jugore, pjesë e të njëjtit peizazh kulturor me Butrintin aty pranë. Të dy qytetet tregojnë të njëjtën të vërtetë: bregu jonian shqiptar ishte një nga qendrat e botës antike, jo skaji i saj.

Vija e mohimit: skena, jo periferia

Parë nga këndi shqiptar, Foinike e thotë qartë mësimin që muzeu e ndjek nëpër epoka. Dy herë brenda njëzet e pesë vjetësh, vendimet që formësuan Adriatikun u morën në këtë qytet — një herë nga një fuqi e jona në ngjitje, një herë nga perandoritë që po e mbyllnin atë botë. Mes të dyjave qëndron e gjithë tragjedia e antikitetit ilir-epirot: kulmi dhe shkasi i rënies ishin i njëjti vend.

Dhe regjistri që na e rrëfen këtë histori erdhi nga penat greke e romake, që fuqinë ilire e quanin "pirateri" dhe hyrjen romake "rregull". Detyra e muzeut nuk është të zbukurojë Teutën a të mohojë dhunën e luftës — është të shohë strukturën: një botë veriperëndimore e Ballkanit aq e pasur sa perandoritë e mëdha luftonin e bënin paqe pikërisht në qytetet e saj, por aq e copëtuar — ilirë, epirotë, kaonë, secili më vete — sa fuqia që dinte t'i ndante i mundi të gjithë me radhë. Foinike është guri ku të dyja të vërtetat janë gdhendur njëkohësisht.