Skerdilaidi: gjenerali që u bë mbret dhe mbajti gjallë Ilirinë

Ai është ilirinë e vetme që romakët e njohën si komandant para se ta njihnin si mbret. Skerdilaidi — gjenerali që udhëhoqi pesë mijë luftëtarë përmes grykës së Antigonesë për të marrë Foiniken, pirati që lëvizte flotat e lembëve nga Adriatiku në Peloponez, diplomati që u lidh e u nda me Filipin V të Maqedonisë dhe në fund u bë aleat i Romës — mbajti të gjallë sovranitetin detar ilir në çastin kur dinastia e Agronit po shuhej. Prej tij rrjedhin dy mbretërit e fundit të mëdhenj të Ilirisë: i biri, Pleurati, dhe nipi, Genti. Skerdilaidi është nyja që lidh mbretërinë e vjetër Ardiane me atë të fundit — hallka pa të cilën linja mbretërore ilire do të kishte një boshllëk gjysmëshekullor.

Kush ishte

Skerdilaidi (greq. Σκερδιλαΐδας, lat. Scerdilaidas) ishte një prej figurave më aktive të botës ilire në gjysmën e dytë të shekullit III p.e.s. Burimet e lashta e nxjerrin fillimisht si gjeneral në shërbim të mbretëreshës Teutë, pastaj si aktor më vete në politikën detare të Adriatikut, dhe së fundmi si mbret i Ardianëve nga viti 218 deri rreth 206 p.e.s. Sipas një tradite të ruajtur te historianët greko-romakë, ai ishte i afërm — shpesh cilësohet vëlla — i mbretit Agron, themeluesit të fuqisë detare ilire me qendër në Shkodër (Scodra) dhe Rizon.

Ajo që e bën Skerdilaidin të veçantë mes mbretërve ilirë është dukshmëria e tij në regjistrin e shkruar. Siç vëren studiuesi John Wilkes, ndryshe nga shumica e sovranëve ilirë që na vijnë vetëm si emra, Skerdilaidi përmendet vazhdimisht nga Polibi, Livi dhe Apiani — sepse veprimtaria e tij ndërthuret drejtpërdrejt me luftërat e Romës, të Maqedonisë dhe të Lidhjes Etolike. Nga një armik dytësor i përmendur kalimthi, ai bëhet një bashkëbisedues i njohur i fuqive të mëdha të Mesdheut lindor.

Kronologjia

• 231Agroni vdes papritur; Teuta merr kujdestarinë e mbretërisë Ardiane. Skerdilaidi shquhet mes komandantëve të saj.
• 230Udhëheq një ushtri tokësore prej rreth 5.000 vetash përmes grykës së Antigonesë në Epir, në mbështetje të fushatës ilire që përfundon me marrjen e Foinikes — qyteti më i pasur i Epirit.
• 229–228Lufta e Parë Ilire kundër Romës. Pas humbjes, mbretëria Ardiane cungohet dhe detyrohet të paguajë haraç.
• 220Ekspeditë e përbashkët me Demetrin e Farit: rreth 90 lembe zbresin bregut jonian; më pas lidhet me Filipin V të Maqedonisë dhe merr pjesë në Luftën Sociale.
• 218Bëhet mbret i Ardianëve, pasi nipi i tij Pinnes mbetet një figurë e dobët e paaftë të sundojë.
• 217Ndahet nga Filipi V, duke pretenduar subvencione të papaguara; kap anije korintase te Leukada dhe sulmon Dasaretinë e Maqedoninë perëndimore.
• 216Lidhet me Romën. Romakët i dërgojnë dhjetë kuinkvereme të rënda nga Sicilia për ta mbështetur kundër Filipit.
• 214–205Lufta e Parë Maqedonase: lufton krah të birit Pleuratit, dardanit Longar dhe Lidhjes Etolike, si pjesë e frontit anti-maqedonas të Romës.
• ~206Vdes para Paqes së Foinikes (205); e trashëgon i biri, Pleurati III.

Gjenerali para se të bëhej mbret

Fytyra e parë e Skerdilaidit në histori nuk është ajo e një mbreti, por e një komandanti fushate. Kur më 230 p.e.s. flota ilire e Teutës u vërsul kundër Epirit, ishte Skerdilaidi ai që drejtoi kolonën tokësore — rreth pesë mijë luftëtarë — nëpër grykën malore të Antigonesë, për t'u bashkuar me forcat detare te Foinikja. Marrja e Foinikes, qytetit më të begatë të Epirit, ishte kulmi i ekspansionit ilir drejt jugut dhe alarmi që tërhoqi për herë të parë vëmendjen e Romës mbi bregun tjetër të Adriatikut.

Ky detaj — një gjeneral ilir që lëviz njësi të mëdha nëpër terren malor me disiplinë operative — flet për një shtet me strukturë ushtarake, jo për një grumbull fisesh grabitqare siç e paraqet shpesh propaganda greko-romake. Fuqia Ardiane ishte njëkohësisht detare dhe tokësore; Skerdilaidi mishëron pikërisht këtë dyzim. Ai është prova njerëzore se mbretëria e Agronit dinte të projektonte fuqi larg brigjeve të veta.

Piratë, aleatë, tradhtarë: loja e madhe adriatike

Pas rënies së Teutës dhe ngjitjes së Demetrit të Farit, Skerdilaidi lëviz me shkathtësi mes fuqive. Më 220 p.e.s. ai dhe Demetri nisin një ekspeditë të përbashkët me rreth nëntëdhjetë lembe — anijet e lehta e të shpejta ilire që u bënë tmerri i tregtisë mesdhetare — poshtë bregut jonian. Menjëherë pas kësaj, Skerdilaidi lidhet me Filipin V të Maqedonisë dhe merr pjesë në Luftën Sociale kundër spartanëve dhe etolëve.

Por aleancat e tij nuk ishin kurrë skllavëri. Kur Filipi nuk i shleu subvencionet e premtuara, Skerdilaidi u kthye kundër tij: kapi anije korintase te Leukada, plaçkiti kepin Malea dhe sulmoi Dasaretinë e Maqedoninë perëndimore. Kjo pavarësi e ashpër e çoi drejt të vetmit hap që do t'i jepte peshë historike — aleancës me Romën. Më 216 p.e.s., kur Roma ndeshej me Hanibalin, ajo i dërgoi Skerdilaidit dhjetë kuinkvereme nga Sicilia, sepse flota e tij ilire ishte tashmë një letër e vlefshme në ekuilibrin mesdhetar. Ilirët nuk ishin objekt i historisë; ata ishin lojtarë në të.

Mbreti i Ardianëve (218–206 p.e.s.)

Ndërsa nipi i tij Pinnes — fëmija-mbret i trashëguar nga Agroni — mbeti gjithnjë një sovran nominal në duart e të tjerëve, ishte Skerdilaidi ai që rreth vitit 218 p.e.s. mori pushtetin e vërtetë të Ardianëve. Nën të, mbretëria ilire ruajti bërthamën e vet rreth Shkodrës e liqenit të Shkodrës dhe vazhdoi të ishte një aktor detar që Roma e Maqedonia duhej ta llogaritnin. Sundimi i tij zgjati deri rreth 206 p.e.s., pak para Paqes së Foinikes që mbylli Luftën e Parë Maqedonase.

Rëndësia e Skerdilaidit si mbret nuk qëndron te territori — që kishte tkurrur pas humbjes ndaj Romës — por te vazhdimësia. Ai e mbajti institucionin mbretëror ilir të gjallë dhe funksional përgjatë një gjysmëshekulli trazirash, dhe ia dorëzoi të birit një shtet ende të njohur si palë nga fuqitë e mëdha. Pa këtë urë, linja që çon te Genti — mbreti i fundit i Ilirisë së pavarur — do të ishte këputur.

Një dinasti apo dy? Debati Ardian–Labeat

Këtu qëndron një nga çështjet më të diskutuara të historiografisë ilire, dhe muzeu ynë e paraqet ashtu siç është — pa e zmadhuar dhe pa e fshehur. Tradita antike e lidh Skerdilaidin ngushtë me shtëpinë e Agronit, shpesh si vëlla të tij. Por një pjesë e mirë e studiuesve modernë — mes tyre Pierre Cabanes — mendojnë se Skerdilaidi, Pleurati dhe Genti përbëjnë në të vërtetë një dinasti Labeate të veçantë, të lidhur me fisin e Labeatëve rreth liqenit të Shkodrës, që u ngjit pas rënies së Ardianëve.

Cilado qoftë e vërteta gjenealogjike, thelbi historik nuk ndryshon: bëhet fjalë për një traditë të vetme shtetërore ilire që kalon nga një shtëpi mbretërore te tjetra pa u shuar. Qoftë vazhdim i drejtpërdrejtë i Ardianëve, qoftë ngjitje e Labeatëve, Skerdilaidi dhe pasardhësit e tij sunduan të njëjtën bërthamë territoriale, të njëjtën qendër në Shkodër dhe të njëjtin institucion detar. Debati mbi emrin e shtëpisë nuk e cenon faktin e sovranitetit — dhe pikërisht ky sovranitet, jo pastërtia dinastike, është ajo që rëndon.

Trashëgimia

Skerdilaidi vdiq rreth vitit 206 p.e.s. dhe e trashëgoi i biri, Pleurati III, i cili ruajti aleancën me Romën. Nga Pleurati vjen Genti, mbreti i fundit i Ilirisë së pavarur, të cilin Roma e mundi përfundimisht më 168 p.e.s. në Shkodër. Kështu, tri breza — Skerdilaidi, Pleurati, Genti — mbajtën shtetin ilir nga ekspansioni i Teutës deri te rënia e fundit, gjithnjë duke luajtur mes Romës e Maqedonisë.

Në kujtesën tonë, Skerdilaidi meriton një vend jo si "pirat" — etiketa që i ngjitën kronistët greko-romakë çdo force detare që nuk u nënshtrohej — por si strateg dhe shtetar: një ilir që lëvizte flota e ushtri, që negocionte me perandori dhe që siguroi vazhdimësinë e një mbretërie në kushtet më të vështira. Ai është dëshmi se bota ilire ishte një rrjet politik i strukturuar, me diplomaci, me institucione dhe me kujtesë të vetën — pjesë e po asaj vazhdimësie që lidh Ilirinë antike me trashëgiminë shqiptare.