Justiniani: perandori ilir i Bizantit

Nga fshati i vogël i Tauresiumit, diku në tokat dardane pranë Naissusit — Nishit të sotëm — doli njeriu që do t'i jepte Romës ligjin e saj të përjetshëm. Fati i historisë do ta donte që kodi mbi të cilin ende mbështetet e drejta civile e gjysmës së botës të mbante emrin e një djali fshatarësh ilirë, që mbreti i të cilëve nuk ishte aristokrat romak, por njeri i dheut. Justiniani I — i lindur rreth vitit 482, perandor nga 527 deri më 565 — është, pa mëdyshje, ndër bijtë më të mëdhenj që toka jonë i ka falur historisë botërore.

Një dardan në fronin e Lindjes

Burimet bashkëkohore nuk lënë vend për dyshim mbi prejardhjen e tij. Historiani Prokopi, që e njohu oborrin nga afër, e vendos lindjen e perandorit në Tauresium të Dardanisë — krahina që sot shtrihet mes Kosovës dhe Maqedonisë veriore, zemra e botës ilire të veriut që e kemi përshkruar te dardanët, ilirët e Kosovës dhe të Dardanisë. I ati quhej Sabatius, e ëma Vigilantia, motra e perandorit Justin I. Familja ishte fshatare, e thjeshtë, e rrënjosur thellë në botën ilire — pjesë e atij populli paraardhës që e kemi gjurmuar te ilirët, paraardhësit e shqiptarëve.

Justini, xhaxhai i tij, kishte ardhur në kryeqytet si rekrut i thjeshtë e ishte ngjitur deri në krye të gardës perandorake, për t'u shpallur më pas vetë perandor. Justinianin e thirri pranë vetes, ia dha edukatën më të mirë dhe e bëri trashëgimtarin e tij. Ishte kjo rrugë — nga kasollja dardane te purpura perandorake — që përsëriti modelin e madh të paraardhësve, sepse Justiniani nuk ishte aspak rasti i parë. Para tij, vetë perandorët ilirë të Romës e kishin shpëtuar dhe rindërtuar perandorinë: Dioklec, që e riorganizoi shtetin nga themelet, dhe Konstandini i Madh, që i dha kryeqytetin e ri mbi Bosfor. Justiniani është kurora e fundit dhe më e shkëlqyer e këtij vargu ilir.

Ligji që mbijetoi perandorinë

Vepra e tij më e qëndrueshme nuk ishte as ushtri, as kishë, por fjalë e shkruar. Menjëherë pas ngjitjes në fron, Justiniani ngarkoi juristin Tribonian të mblidhte në një trup të vetëm gjithë legjislacionin romak, të shpërndarë e të ngatërruar prej shekujsh. Kështu lindi Corpus Juris Civilis: Codex i botuar më 529 dhe i ripunuar më 534, Digesta, Institutiones dhe Novellae. Ishte një vepër kolosale rendi e mendjeje, e shkruar — me kuptim të thellë simbolik — në latinisht, gjuhën amtare të vetë perandorit dardan, edhe pse shumica e nënshtetasve të Lindjes greqishtfolëse mezi e kuptonin atë gjuhë.

Mbi këtë kod u ngrit më vonë e drejta civile e Evropës kontinentale; jurisprudenca e sotme e shumë shteteve ka në themel atë sintezë që e urdhëroi një bir i tokës sonë. Pak popuj mund të thonë se ligji i botës mban gjurmën e gjuhës dhe të vullnetit të tyre.

Nika, Theodora dhe pragu i humnerës

Madhështia nuk erdhi pa rrezik. Në janar të vitit 532, kryeqyteti shpërtheu në kryengritjen e tmerrshme të Nikës: dy fraksionet e hipodromit u bashkuan kundër perandorit, dogjën zemrën monumentale të Konstandinopojës dhe lanë mijëra të vdekur. Justiniani, i rrethuar, mendoi të ikte. E shpëtoi nderën dhe fronin perandoresha Theodora — vetë me prejardhje të thjeshtë — me fjalët e mbetura të famshme se purpura është qefin i denjë. Gjeneralët Belisar e Mund e mbytën kryengritjen me gjak në hipodrom. Mbi gërmadhat e qytetit të djegur, perandori vendosi të ndërtonte diçka që bota nuk e kishte parë kurrë.

Shën Sofia dhe ëndrra për Romën e bashkuar

Nga ato gërmadha u ngrit Hagia Sophia — Shën Sofia — kisha që mbeti për gati një mijëvjeçar ndërtesa më e madhe e krishterimit dhe një nga kryeveprat e arkitekturës botërore. Krahas saj, Justiniani nisi një fushatë ndërtimesh nëpër gjithë perandorinë: kisha, manastire, kala, ujësjellës e ura, shumë prej të cilave në trojet e dikurshme ilire të përshkruara te Iliria nën Romën.

Ëndrra e tij e madhe ishte renovatio imperii — ribashkimi i Romës së vjetër. Me gjeneralin Belisar, ai rimori Afrikën nga vandalët (533–534) dhe nisi luftën e gjatë e të lodhshme për Italinë nga ostrogotët (535–554). Mesdheu u bë sërish, për pak kohë, një liqen romak. Çmimi qe i rëndë: arka e shtetit u zbraz, murtaja e tmerrshme e viteve 540 dëmtoi popullsinë, dhe shumë nga fitoret nuk qenë të qëndrueshme. Konica do ta thoshte pa drojë: madhështia e Justinianit pati edhe tepricën e vet, ambicien që e mbingarkoi perandorinë.

Miti që deshi t'ia rrëmbente prejardhjen

Mbi prejardhjen e Justinianit u thur më vonë një gënjeshtër e qëllimshme. Në fillim të shekullit XVII, prifti dalmat Mavro Orbini përhapi tregimin se perandori paskësh qenë sllav me emrin "Upravda", bir i një "Istok"-u dhe i një "Bigleniza"-je. Burimi i vetëm ishte një dorëshkrim i ashtuquajtur Vita Justiniani, që studiuesi James Bryce e zbuloi më 1883 në Palazzo Barberini dhe e provoi si falsifikim të vonë të shekullit XVII — pa asnjë lidhje me burimet e vërteta bizantine.

Historiografia serioze e ka hedhur poshtë prej kohësh këtë trillim: bizantologu i shquar A. A. Vasiliev e quan pa mëdyshje Justinianin ilir ose kolon romak të Dardanisë, ndërsa vetë studiues të Ballkanit e kanë titulluar episodin "historia e një falsifikimi". Sllavët, le të kujtohet, nuk kishin zbritur ende në Ballkan kur lindi Justiniani; ata u shfaqën në kufijtë e perandorisë pikërisht gjatë sundimit të tij. Prandaj, ashtu si refuzojmë çdo përpjekje për t'ua mohuar ilirëve të tyret — temë që e shtjellojmë te gjuha ilire dhe vijimësia me shqipen — refuzojmë edhe këtë falsifikim. Justiniani ishte dardan, fliste latinisht, doli nga gjiri i një populli që ka mbijetuar deri te ne.

Ai vdiq më 13 nëntor 565, pasi kishte qeverisur gati dyzet vjet. La pas një perandori të lodhur por të madhërishme, një kishë që ende qëndron, dhe një kod ligjesh që i mbijetoi gjithçkaje. Nga një fshat i vogël dardan, biri i një kombi të lashtë i dha botës ligjin me të cilin ajo ende gjykon.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Justinian I" — biografi, sundimi 527–565, Corpus Juris Civilis.
• Procopius of Caesarea, De Bellis dhe Anecdota (Historia Arcana) — burim bashkëkohor mbi lindjen në Tauresium të Dardanisë.
• A. A. Vasiliev, History of the Byzantine Empire — prejardhja ilire/dardane dhe hedhja poshtë e tezës sllave.
• World History Encyclopedia, "Justinian I" — Tribonian, Codex, Hagia Sophia, Belisar, fushatat ushtarake.
• "How Justinian Became a Slav: The Story of a Forgery", Balkan Studies — analiza e falsifikimit të dorëshkrimit Barberini / Mavro Orbini.

— Redaksia ZHURMA