Perandorët ilirë të Romës: kur Ballkani shpëtoi perandorinë

Ka një ironi të madhe në historinë e Romës, dhe ne shqiptarët bëjmë mirë ta themi me zë të lartë, por pa fryrë gjoks: kur Perandoria që kishte pushtuar trojet ilire ishte gati të shembej nga pesha e vet, ata që e mbajtën mbi shpinë ishin pikërisht ilirët. Jo senatorë me prejardhje fisnike, jo retorë romakë, por bij barinjsh e ushtarësh të dalë nga kazerma, nga toka e ashpër midis Danubit dhe Adriatikut. Shekulli i tretë i erës sonë i dha Romës një varg perandorësh që historiografia i quan me një emër të vetëm — perandorët ilirë — dhe ata nuk ishin një rastësi e vogël, por shpëtimi i një qytetërimi.

Pse ka rëndësi

• Midis viteve 235 dhe 284 Roma kaloi Krizën e Shekullit të Tretë: gjysmë shekulli kaosi, me uzurpatorë, kufij të çarë nga gotët e persët dhe një perandori e ndarë faktikisht në tri copa.
• Provincat ilire ishin bërë zemra ushtarake e perandorisë: sipas Britannica-s, gjatë shekujve II–III Ilirikumi mbante dymbëdhjetë legjione — deri në një të tretën e forcave të armatosura romake.
• Dëshmia më e afërt me kohën nuk vjen nga ne: rreth vitit 361 historiani romak Sekst Aureli Viktori shkruante se "atdheu i të gjithë këtyre ishte Ilirikumi", burra pak të shkolluar por "më të mirët për shtetin".

Kriza që gati e fundosi Romën

Midis vitit 235 dhe 284 Roma kaloi atë që historianët e quajnë Kriza e Shekullit të Tretë: gjysmë shekulli kaosi, ku perandorët ndërroheshin si stinët, ushtritë shpallnin uzurpatorë, kufijtë çaheshin nga gotët dhe persët, dhe perandoria u nda faktikisht në tri copa. Ishte një agoni e gjatë. Dhe pikërisht këtu, nga provincat balkanike — nga Iliria nën Romën, nga Dalmacia, Mesia, Panonia e Dardania — doli një gjeneratë komandantësh që kishin një gjë të përbashkët: ishin ngjitur deri në majë jo nga lindja, por nga shpata.

Provincat ilire ishin bërë zemra ushtarake e perandorisë. Aty rekrutoheshin legjionet më të forta, aty kalonte rruga Via Militaris që lidhte Perëndimin me Lindjen, aty mësohej zanati i luftës. Shifrat e bëjnë konkret atë që tingëllon si figurë letrare: sipas Britannica, gjatë shekujve II–III Ilirikumi mbante dymbëdhjetë legjione — deri në një të tretën e forcave të armatosura të perandorisë — dhe ishte bërë bastioni kryesor ushtarak i Romës. Kur Roma kërkoi shpëtimtarë, i gjeti midis këtyre malësorëve të disiplinuar.

Romakët kishin edhe një fjalë të tyren për këta burra: Illyricianus, "burrë nga Ilirikumi". Dëshmia më e afërt me kohën vjen nga historiani romak Sekst Aureli Viktori, i cili rreth vitit 361, duke shkruar për Dioklecanin dhe bashkësundimtarët e tij, la një fjali që nuk i lëvdon — dhe pikërisht prandaj peshon: «Atdheu i të gjithë këtyre ishte Ilirikumi; edhe pse pak të shkolluar, ata ishin kalitur mjaft nga mjerimet e fshatit dhe të ushtrisë sa të ishin më të mirët për shtetin.» Këtë e shkruan një romak për ta, jo ne për vete, dhe e shkruan brenda shekullit.

Klaudi Gotiku dhe beteja e Naisit

Radha e perandorëve ilirë në kuptimin e mirëfilltë nis me Klaudin II Gotik (268–270). Emrin "Gotik" e fitoi për një arsye të madhe: në vitin 269, pranë qytetit të Naisit — Nishit të sotëm, në zemër të Dardanisë ilire — ai theu një koalicion të stërmadh gotësh në një nga betejat më vendimtare të antikitetit të vonë. Burimet flasin për dhjetëra mijëra të vrarë; numri ndoshta është i fryrë, por pesha psikologjike e fitores ishte e vërtetë. Roma, që për dekada kishte humbur betejë pas beteje, papritur fitoi.

Klaudi vdiq shpejt nga murtaja, por puna e tij e vërtetë u krye nga komandanti i tij i kalorësisë — një tjetër ilir.

Aureliani, "Rivendosësi i Botës"

Ai komandant ishte Aureliani (270–275), ndoshta figura më e madhe e gjithë vargut. I lindur në vise modeste të Mesisë, ai bëri brenda pesë vjetësh atë që dukej e pamundur: ribashkoi perandorinë e copëtuar. Theu Perandorinë e shkëputur të Galisë në Perëndim, mposhti mbretëreshën Zenobia të Palmirës në Lindje, dhe i ktheu Romës trupin e saj të grisur. Senati i dha titullin Restitutor Orbis — "Rivendosësi i Botës". Pak njerëz në histori e kanë merituar aq plot një mbiemër.

Aureliani ngriti edhe muret e mëdha që ende mbajnë emrin e tij rreth Romës — një pranim i hidhur se Qyteti i Përjetshëm tashmë kishte nevojë të mbrohej. Por nën dorën e tij të hekurt, perandoria mori frymë sërish.

Probi dhe ardhja e Dioklecanit

Pas tij erdhi Probi (276–282), i lindur në Sirmium të Panonisë, një tjetër ushtar i ngritur nga radhët, që pastroi kufijtë dhe rivendosi rendin. Nga e njëjta shkollë ushtarake danubiane doli edhe Galeri (305–311), i lindur pranë Serdikës në Daki Ripense: pak ditë para vdekjes ai nxori Ediktin e Tolerancës të vitit 311, aktin e parë zyrtar që ndaloi përndjekjen e të krishterëve — dy vjet përpara Ediktit të Milanos, që zakonisht merr gjithë meritën. Por kulmi i kësaj radhe perandorësh ilirë erdhi me një burrë të lindur në Salona të Dalmacisë, rreth vitit 244: Dioklecani.

Bir i një familjeje me gjendje të ulët, ndoshta i një liroari, Dioklecani u ngjit nga asgjëja deri në fronin perandorak në vitin 284. Dhe nuk u mjaftua të shpëtonte Romën — ai e rindërtoi nga themelet. Reforma e tij e Tetrarkisë, ndarja administrative, sistemi i ri fiskal: gjithçka mban gjurmën e një mendjeje ushtarake që mendonte si arkitekt. Historinë e tij e tregojmë veçmas te Dioklecani, perandori ilir që rindërtoi Romën, por mjafton të themi këtu se asnjë perandor i vetëm nuk e ndryshoi aq thellë fytyrën e shtetit romak.

Nga Dardania te froni: Konstandini dhe Justiniani

Trashëgimia e këtyre ushtarëve nuk u shua me Dioklecanin. Nga e njëjta tokë ballkanike, nga zona dardane, dolën dy nga perandorët më të mëdhenj që njohu bota. Konstandini i Madh lindi pikërisht në Nais — po atë qytet të betejës së Klaudit — rreth vitit 272; rrugën e tij dhe rrënjët e tij i ndjekim te Konstandini i Madh dhe rrënjët ilire. Dy shekuj më vonë, nga një fshat afër Shkupit, doli Justiniani, kodifikuesi i së drejtës romake dhe ndërtuesi i Shën Sofisë — historia e tij te Justiniani, perandori ilir i Bizantit.

Le ta themi qartë, dhe me ndershmërinë që kërkonte Konica: këta burra nuk e quanin veten "shqiptarë", as "ilirë" në kuptimin etnik që ne i japim sot fjalës. Ata ishin romakë, fëmijë të një perandorie që i kishte gëlltitur. Vargu midis tyre dhe nesh kalon përmes paraardhësve ilirë dhe përmes vijimësisë së gjuhës — një vazhdimësi reale, por jo një pronësi e thjeshtë. Të thuash "Dioklecani ishte shqiptar" do të ishte aq naiv sa ta thoshte një grek për Aleksandrin. E vërteta është më e bukur dhe më e ndërlikuar: nga toka jonë, nga gjaku dhe disiplina e popullit tonë të lashtë, doli fuqia që mbajti gjallë qytetërimin perëndimor në orën e tij më të errët.

Kjo është krenari e mjaftueshme. Nuk ka nevojë ta zbukurojmë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, zërat "Diocletian", "Aurelian", "Claudius II Gothicus", "Galerius", "Illyria" (roli ushtarak i Ilirikumit: dymbëdhjetë legjione, deri në një të tretën e forcave perandorake).
• Wikipedia (anglisht), "Illyrian emperors", "Crisis of the Third Century", "Battle of Naissus" — me referencat akademike përkatëse.
• John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992).
• Pat Southern, The Roman Empire from Severus to Constantine (Routledge, 2001).
• Sextus Aurelius Victor, De Caesaribus 39.26 (rreth 361 e.s.) — dëshmia bashkëkohore për prejardhjen ilirike të Dioklecanit dhe bashkësundimtarëve të tij.

— Redaksia ZHURMA