Kultura e Komanit: varrezat mbi Drin që dëshmojnë vijimësinë ilire-arbërore

Mbi luginën e Drinit, në rrëzë të një kodre që malësorët e quajnë Kalaja e Dalmaçës, shtrihet një varrezë që për një shekull e gjysmë ka qenë dëshmia më e fortë materiale e vijimësisë sonë. Fshatarët e Komanit i thoshin thjesht mali i varreve. Arkeologjia botërore do t'i jepte një emër tjetër — kultura e Komanit, ose kultura Koman-Krujë — dhe do të bëhej fusha ku u zhvillua, me lopatë e me shkrim, debati për atë që ndodhi në trojet shqiptare midis fundit të antikitetit dhe lindjes së Arbrit. Varret e Komanit nuk janë vetëm objekte. Ato janë argumenti që një popullsi e vjetër nuk u zhduk nga ky vend kur perandoritë ndërruan emër.

Zbulimi mbi Drin

Rrëfimin e nisi një diplomat. Në fund të shekullit XIX konsulli francez në Shkodër, A. Degrand, dëgjoi nga banorët për «varreza misterioze» në malin mbi Koman dhe u ngjit vetë atje. Më 1899 ai gërmoi disa varre dhe mblodhi rreth 135 objekte, të cilat i dërgoi në Muzeun e Saint-Germain-en-Laye pranë Parisit — ku ndodhen ende. Menjëherë pas tij, prehistoriani gjerman P. Traeger ndërmori ekspedita në vitet 1899–1900 dhe hapi rreth dhjetë varre të tjera në të njëjtin vend.

Kështu, objektet e para të Komanit u panë në Paris para se të studioheshin në Shqipëri. Ky detaj — që materiali doli jashtë përpara se dijetarët vendës të kishin një institut ku ta lexonin — do të përcaktonte për dekada mënyrën se si u interpretua.

Leximi i parë dhe gabimi i tij

Materialin e Degrand-it e studioi arkeologu francez S. Reinach. Ai u ndal te tipari më i dukshëm i grumbullit: fibulat me këmbë të përkulur, kapëset e rrobave që mbahen si shenjë kronologjike e prodhimi. Dhe i lidhi ato me lëvizje popullsish veriore nëpër Iliri — një atribuim që i bënte varret e Komanit gjurmë të ardhacakëve, jo të vendasve.

Ky ishte modeli mendor i kohës: çdo gjë e punuar mirë në Ballkan duhej të kishte ardhur nga diku tjetër. Vendasit imagjinoheshin si marrës, kurrë si prodhues; si popullsi që zhduket kur vjen dallga tjetër, jo si popullsi që qëndron dhe përthith. Do të duheshin gjashtëdhjetë vjet dhe një gërmim sistematik për ta rrëzuar këtë lexim me argumentin e vetëm që rrëzon një hipotezë arkeologjike — stratigrafinë.

Gërmimet shqiptare: nga 1961 e këtej

Në verën e vitit 1961 nisën gërmimet sistematike në varrezën e Dalmaçës, nën drejtimin e arkeologëve Hëna Spahiu dhe Skënder Anamali; më vonë iu shtua edhe puna e N. Bodinakut. Anamali (1921–1996), një nga themeluesit e arkeologjisë shqiptare, do t'i kushtonte Komanit punën e jetës: teza e tij e doktoratës, e mbrojtur në Tiranë më 1988, mban titullin Kultura arbërore e Komanit — dhe vetë mbiemri në titull është një tezë.

Fushatat e viteve '80 e kthyen Komanin në varrezën më të gjerë të hershme mesjetare të gërmuar ndonjëherë në Shqipëri. Kronologjia u vendos: bërthama e materialit i takon shekujve VI/VII–IX, pra pikërisht atij intervali të errët kur burimet e shkruara heshtin dhe kur, sipas leximeve që na mohonin, këto troje duhej të kishin ndërruar popullsi.

Çfarë thonë varret

Inventari i varreve është i pasur dhe i llojllojshëm: objekte bronzi, hekuri, argjendi dhe qelqi. Armë — sëpata, thika, maja shtizash. Stoli — unaza, fibula, vathë, byzylykë. Gjerdanë me rruaza qelqi. Nuk është inventari i një popullsie të varfëruar që mbijeton në kodra, por i një bashkësie me hierarki, me zeje dhe me shije.

Më domethënëse është prejardhja e objekteve. Analizat kanë treguar se ato vijnë nga qendra prodhimi të shpërndara nëpër Perandorinë Bizantine, nga Ballkani verior, nga Hungaria, nga Sicilia dhe nga Krimeja. Domethënë: njerëzit e Komanit nuk ishin të izoluar. Ata blinin, shkëmbenin dhe merrnin pjesë në një rrjet tregtar mesdhetar e ballkanik që shtrihej nga Deti i Zi te Sicilia. Popullsitë që zhduken nuk lënë pas vathë nga Krimeja.

Rrjeti: Koman, Krujë, Lezhë

Komani nuk është një rast i vetmuar. I njëjti horizont material u gjet edhe në Krujë dhe në Lezhë, dhe prej kësaj lindi emri i dyfishtë me të cilin kultura njihet ndërkombëtarisht: Koman-Krujë. Deri në vitet '90 ishin identifikuar rreth tridhjetë vendbanime e varreza me material të ngjashëm në trojet shqiptare dhe në Kosovë.

Tridhjetë pika në hartë nuk janë një anomali lokale. Ato janë një shtrirje — një popullsi e njëjtë, me të njëjtat zakone varrimi dhe të njëjtat stoli, e vendosur mbi luginat, grykat dhe kodrat mbrojtëse të një hapësire që përkon me trojet ku, pak shekuj më vonë, dokumentet do të shkruajnë emrin Arbër. Nga Rozafa mbi Bunë e deri poshtë te Durrësi, kjo është e njëjta gjeografi.

Debati: kush ishin ata

Pikërisht sepse dëshmia është kaq e fortë, Komani u bë fushëbetejë interpretimi. Shkolla shqiptare e lexoi materialin si vazhdim të drejtpërdrejtë të popullsisë ilire, e cila pas rënies së rendit antik u tërhoq drejt kodrave të mbrojtura dhe rinisi jetën e vet me format e veta — pra si hallka që lidh ilirët me arbërit e mesjetës. Historiografia jugosllave, në anën tjetër, u përpoq për dekada ta paraqiste këtë popullsi si sllave, duke e bërë Komanin dëshmi të një ardhjeje e jo të një qëndrimi.

Ky ishte një veprim politik i veshur si shkencë, dhe koha e ka gjykuar. Studimi ndërkombëtar sot e vendos popullsinë e Komanit si jo-sllave: një bashkësi vendëse ilire e romanizuar, e lidhur me sistemin mbrojtës e ushtarak të epokës së Justinianit, që mbijetoi si e tillë përtej fundit të kontrollit perandorak. Domethënë: ata ishin këtu përpara, ata mbetën këtu pas, dhe ata janë të parët e atyre që sot flasin shqip mbi të njëjtat lugina.

Vlen të thuhet qartë pse ka rëndësi. Mohimi i vijimësisë nuk ka qenë kurrë një debat abstrakt për fibula. Ai ka qenë gjithnjë parathënia e një pretendimi mbi tokën: nëse shqiptarët erdhën vonë, atëherë toka është e dikujt tjetër. Varrezat mbi Drin janë përgjigjja materiale që nuk mund të rishkruhet me dekrete.

Qyteti nën dhé

Historia e Komanit nuk mbaroi me gërmimet e vjetra. Prej vitit 2009 kërkimi është zgjeruar ndjeshëm, dhe që nga viti 2014 vëzhgimet topografike sistematike kanë treguar diçka që askush nuk e priste: Komani nuk ishte thjesht një varrezë me një kala mbi të, por një vendbanim që shtrihet në më shumë se 40 hektarë — një qendër e vërtetë, me jetë të vazhdueshme që zgjatet deri në shekujt XIII–XIV.

Puna e sotme bëhet nga një mision i përbashkët franko-shqiptar, i drejtuar nga Etleva Nallbani (CNRS, UMR 8167 «Orient et Méditerranée») bashkë me Elvana Metallën nga Instituti i Arkeologjisë në Tiranë. Ai u ngrit mbi programin kërkimor «Vendbanime dhe territore në Ballkanin Perëndimor, shek. IV–XI», zhvilluar në partneritet me Shkollën Franceze të Romës midis viteve 2011 dhe 2016 dhe përqendruar te dy site të luginës së poshtme të Drinit: Lezha dhe Komani.

Nga varrezat te shteti

Në fund të kësaj zinxhiri qëndron një lidhje që rrallë tërhiqet me vijë të drejtë, por që gjeografia e bën të pashmangshme. Popullsia që varroste të vetët nën Kalanë e Dalmaçës në shekujt VII–IX është e njëjta popullsi që, në fund të shekullit XII, do të ngrinte mbi këto lugina e male njësinë e parë politike të dheut të Arbrit — Arbanonin e Progonëve. Midis dy pikave nuk ka zbrazëti; ka vetëm shekuj për të cilët deri vonë nuk kishim burime të shkruara, dhe që dheu i mbajti në vend tonën.

Kultura e Komanit është prandaj më shumë se një kapitull arkeologjik. Është dëshmia se kujtesa e këtij vendi nuk ka nisur me dokumentin e parë që përmend emrin tonë, por shumë më herët — dhe se ajo ka qëndruar aty ku e lanë, në varre të thjeshta mbi një lumë, duke pritur që dikush ta lexonte drejt.