Person · Antikiteti
Mbretëresha Teutë
Regjentja ilire që iu kundërvu ekspansionit romak
Mbretëresha e Ardianëve — fuqia detare ilire që e detyroi Romën të kalonte Adriatikun (shek. III p.e.s.).
Gjithçka që dimë për Teutën e shkruan armiku i saj. Mbretëresha e Ardianëve nuk na ka lënë asnjë fjalë të vetën: zëri i saj na vjen vetëm përmes Polibit dhe historianëve romakë, rreth një shekull pasi Roma kishte vendosur ta quante «piratë» një mbretëri detare që kontrollonte bregun lindor të Adriatikut. Teuta është nyja ku një fuqi ilire e detit përplaset për herë të parë me Romën — dhe humbet jo sepse ishte e dobët, por sepse u bë pengesa e parë në rrugën e Romës drejt Lindjes.
Përmbajtja8 pjesë
Pse ka rëndësi
- Erdhi në fuqi rreth vitit 231 para Krishtit, pas vdekjes së mbretit Agron, si mbretëreshë-kujdestare për princin e mitur Pinnes; kryeqyteti i mbretërisë ishte Shkodra.
- Mbretëria ardiane ishte fuqi detare me flotë lembesh; nën Teutën ajo pushtoi rreth vitit 230 Foinikën, qytetin më të pasur të Epirit.
- Lufta e Parë Ilire e vitit 229 e detyroi Romën të kalonte Adriatikun me ushtri për herë të parë; paqja e 228-s i imponoi haraç, dorëzim trojesh dhe ndalim lundrimi nën Lisus.
Kush ishte
Teuta (greq. Τεύτα) ishte mbretëreshë e Ardianëve, fisit ilir që nga bregdeti i sotëm i Malit të Zi e i Shqipërisë veriore kishte ndërtuar mbretërinë detare më të fuqishme të Ilirisë. Ajo erdhi në fuqi rreth vitit 231 p.e.s., pas vdekjes së bashkëshortit të saj, mbretit Agron — sundimtarit që kishte ngritur një flotë të frikshme lembesh (anije të shpejta luftarake) dhe e kishte zgjeruar mbretërinë deri në Epir. Teuta nuk mbretëroi në emër të vet, por si mbretëreshë-kujdestare për thjeshtrin e saj të mitur, princin Pinnes, djalin e Agronit nga një martesë e mëparshme.
Mbretëria e saj nuk ishte një grumbull fshatrash bregdetarë, por një shtet detar me kryeqytet në Shkodër (Scodra), me flotë, me të ardhura nga tregtia dhe lufta në det, dhe me ndikim që shtrihej mbi ishujt e Adriatikut e bregun e Jonit. Aty ku burimet greko-romake shohin "piratë", historia sheh një fuqi rajonale që e detyroi Romën — për herë të parë — të kalonte Adriatikun me ushtri.
Kronologjia
- ~231Vdes mbreti Agron; Teuta merr kujdestarinë e mbretërisë për princin Pinnes.
- ~230Flota ilire godet jugun; pushtohet Foinike (Phoinikë), qyteti më i pasur i Epirit.
- 230Roma dërgon të deleguar te Teuta për ankesat e tregtarëve; njëri vritet gjatë kthimit.
- 229Roma i shpall luftë Teutës — Lufta e Parë Ilire; një flotë e madhe kalon Adriatikun.
- 229Demetri i Farit, komandant i Teutës në Korkyrë, kalon në anën e Romës.
- 228Teuta detyrohet të kërkojë paqe: haraç, dorëzim trojesh, ndalim lundrimi nën Lisus.
- ~227Teuta tërhiqet nga froni; pas kësaj zhduket nga regjistri historik.
Kodi i Ilirëve: deti dhe lembi
Nëse rrjeti i shqiptarëve të shekullit XIX u mbajt bashkë nga gjuha e shkruar, lidhja e botës ilire ishte deti. Ardianët ndërtuan një lloj anijeje — lembin, të lehtë, të shpejtë, me një radhë lopatash — që u bë aq i njohur sa romakët vetë do ta kopjonin. Me të, mbretëria e Agronit dhe e Teutës lidhte bregun me ishujt, kontrollonte ngushticat dhe i jepte Ilirisë diçka që fqinjët e saj fragmentarë nuk e kishin: një fuqi të bashkuar detare. Kjo është arsyeja pse Roma nuk mund ta shpërfillte. Një grup "piratësh" nuk shqetëson një republikë; një mbretëri që mban flotë e kontrollon tregtinë e detit, po.
Pikërisht ky bashkim ishte kërcënimi. Agroni kishte aleancë me Maqedoninë dhe forcat e tij kishin thyer etolasit te Medioni (231 p.e.s.) — një ilir që fitonte beteja larg shtëpisë. Teuta e trashëgoi këtë shtet në kulmin e tij, dhe e shtyu më tej drejt jugut.
Foinike dhe deti i hapur
Nën Teutën, flota ilire u lëshua drejt jugut: sulme në brigjet e Elidës e Mesenisë në Peloponez dhe, mbi të gjitha, pushtimi i Foinikës në Epir rreth vitit 230 p.e.s. — qyteti më i pasur i epirotëve. Ky nuk ishte plaçkitje e rastit; ishte shenjë se një fuqi e re po riorganizonte raportet e fuqisë në bregun lindor të Jonit. Tregtarët italikë që humbën mallra e jetë në këto ujëra u bënë shkaku — ose justifikimi — që e tërhoqi Romën në lojë.
Të deleguarit dhe shkaku i luftës
Roma dërgoi te Teuta dy të deleguar. Sipas Polibit, ishin vëllezërit Gaius dhe Lucius Coruncanius; ata kërkuan që Teuta të ndalonte sulmet ndaj tregtarëve, dhe njëri prej tyre u vra gjatë kthimit — gjoja me urdhër të mbretëreshës. Kjo vrasje u bë casus belli: arsyeja për të cilën Roma kaloi për herë të parë Adriatikun me ushtri.
Por ja ku duhet lexuar me kujdes regjistri. Polibi shkroi gati një shekull pas ngjarjeve, duke u mbështetur me gjasë te kronisti romak Fabius Pictor — bashkëkohës i ngjarjeve, por thellësisht i anshëm nga Roma. Një burim tjetër, Apiani, e tregon ndryshe vrasjen e të deleguarit, dhe studiues si Marjeta Šašel Kos e quajnë rrëfimin e tij më të paanshmin. E thënë thjesht: shkaku i parë i luftës na vjen nga pena e fitimtarit. "Pirateria" e ilirëve dhe "tërbimi" i mbretëreshës janë etiketa armiqsh — jo dëshmi neutrale. Kjo është vija e mohimit që përshkon gjithë historinë ilire: e shkruar nga ata që e pushtuan.
Lufta e Parë Ilire dhe paqja e Lisusit
Më 229 p.e.s. Roma i shpalli luftë. Kundër flotës ilire u nis një forcë e madhe — sipas burimeve, rreth 200 anije dhe një ushtri e konsiderueshme nën dy konsujt. Goditja vendimtare nuk erdhi vetëm nga deti: Demetri i Farit, komandant i Teutës në Korkyrë, kaloi në anën e Romës dhe ia dorëzoi qytetin — një tradhti që e theu rezistencën nga brenda.
Më 228 p.e.s. Teuta u detyrua të pranonte kushtet e Romës: të paguante haraç, të hiqte dorë nga shumica e pushtimeve (Korkyra, Fari, Isa, qytetet e bregut), dhe — kushti që e tregon më mirë se çdo gjë rëndësinë e flotës së saj — të mos lundronte nën Lisus (Lezhën e sotme) me më shumë se dy anije, dhe ato të paarmatosura. Roma nuk ia mori vendin; ia mori detin. Rreth vitit 227 p.e.s. Teuta u tërhoq nga froni dhe pas kësaj nuk përmendet më.
Trashëgimia: mbretëresha që e lexojmë kundër rrymës
Teuta humbi një luftë, por fakti ilir mbeti: një mbretëri ballkanike e detit, mjaft e fortë sa Roma e madhe duhej ta merrte seriozisht me 200 anije. Kushti që ia ndaluan — të mos kalonte Lisusin me flotë — është lëvdata më e madhe që armiku i bëri: e dinin se forca e saj ishte deti, ndaj ia hoqën detin. Më vonë tradita kombëtare shqiptare do ta rikujtonte Teutën si simbol të një sovraniteti të hershëm e të një gruaje që i ktheu përgjigje një fuqie botërore.
Rreth Teutës qëndron e gjithë bota e saj — Agroni, Pinnes, Demetri i Farit, mbretëria e Ardianëve, Dardania motër në lindje — sepse Iliria nuk ishte një emër në një hartë romake, por një rrjet mbretërish, fisesh dhe portesh që një herë e një kohë e mbajtën Adriatikun të vetin.
Linja që Teuta mbajti gjallë do të mbërrinte deri te Mbreti Gent, sunduesi i fundit i shtetit ilir, të cilin Roma do ta kapte më 168 p.e.s. — fundi i fronit, jo i popullit.
Burimet
Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga rrëfimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burime parësore: Polibi, Historitë (libri II); Apiani, Ilirika; Kasi Dioni. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Marjeta Šašel Kos, Appian and Illyricum. Të dhënat kryesore: Agroni vdiq rreth 231 p.e.s.; Teuta sundoi si kujdestare për Pinnes; Foinike u pushtua rreth 230 p.e.s.; Lufta e Parë Ilire 229–228 p.e.s.; paqja e 228-ës e kufizoi flotën ilire nën Lisus (Lezhë). Vërejtje kritike: rrëfimi për vrasjen e të deleguarit romak dhe etiketa e "piraterisë" vijnë nga burime armiqësore ndaj ilirëve (Polibi shkroi gati një shekull më vonë, me gjasë mbi Fabius Pictor); Apiani e jep ndryshe.
Lidhjet
18Personat
- Mbreti Agron — bashkëshorti — ngriti flotën
- Pinnes — thjeshtri — mbreti-fëmijë
- Demetri i Farit — komandanti që dezertoi te Roma
- Mbreti Gent — mbreti i fundit ilir
- Filipi V i Maqedonisë — lidhje reciproke
- Pleurati — lidhje reciproke
- Skerdilaidi — gjenerali që udhëhoqi ushtrinë e saj tokësore në Epir
Ngjarjet
- Foinike — qyteti epirot i pushtuar, ~230
- Lufta e Parë Ilire — 229–228 p.e.s.
- Lufta e Dytë Ilire — lidhje reciproke
- Lufta e Parë Maqedonase — lidhje reciproke
Vendet
- Dardania — mbretëria motër ilire në lindje
- Butrinti — qytet i Epirit ilir
- Durrësi — porta e bregut ilir-ardian
- Gjiri i Gramës: mbishkrimet e detarëve mbi shkëmbin e Karaburunit — lidhje reciproke
Organizatat
Tema
- Mitologjia ilire — bota ardiane bregdetare, ku u adhurua Redoni patroni i detarëve
Lajmi i fundit
- Kosumi Ibrahimi: Alban Hyseni dështoi me premtimin për uniformat shkollore
- Trump: Synoj marrëveshje afatgjatë me Iranin që ndalon armët bërthamore
- Zelensky: «Edhe nëse Trump dhe Putin janë miq, nuk na mjafton»
- Politika e Serbisë ndaj Kosovës mbetet e pandryshuar nga emrat e rinj
- I.Z.: Rrjeti ndërkombëtar i drogës drejtohej nga qelia në Shqipëri
- Frinzi: Kosova duhet ta zhbëjë Gjykatën Speciale
Lexo edhe
Personat →
Bardhyli: mbreti ilir që e mbajti Maqedoninë nën haraç
· 11 min
Hakif Zejnullahu: zëvendësi i heshtur që ra me Zahirin te Pestova
· 10 min
Pal Engjëlli: kryepeshkopi që la fjalinë më të vjetër të datuar shqip
· 11 min
Marin Barleti: dëshmitari shkodran që i dha Europës Skënderbeun
· 12 min
Hamza Kastrioti: nipi që kaloi te sulltani dhe ra rob në Ujëbardhë
· 11 min
Ilirikianët: perandorët ilirë të Romës që ndryshuan historinë
· 4 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar