Mbretëresha Teutë

Gjithçka që dimë për Teutën e shkruan armiku i saj. Mbretëresha e Ardianëve nuk na ka lënë asnjë fjalë të vetën: zëri i saj na vjen vetëm përmes Polibit dhe historianëve romakë, dy shekuj pasi Roma kishte vendosur ta quante "piratë" një mbretëri detare që kontrollonte bregun lindor të Adriatikut. Teuta është nyja ku një fuqi ilire e detit përplaset për herë të parë me Romën — dhe humbet jo sepse ishte e dobët, por sepse u bë pengesa e parë në rrugën e Romës drejt Lindjes.

Kush ishte

Teuta (greq. Τεύτα) ishte mbretëreshë e Ardianëve, fisit ilir që nga bregdeti i sotëm i Malit të Zi e i Shqipërisë veriore kishte ndërtuar mbretërinë detare më të fuqishme të Ilirisë. Ajo erdhi në fuqi rreth vitit 231 p.e.s., pas vdekjes së bashkëshortit të saj, mbretit Agron — sundimtarit që kishte ngritur një flotë të frikshme lemboish (anije të shpejta luftarake) dhe e kishte zgjeruar mbretërinë deri në Epir. Teuta nuk mbretëroi në emër të vet, por si mbretëreshë-kujdestare për thjeshtrin e saj të mitur, princin Pinnes, djalin e Agronit nga një martesë e mëparshme.

Mbretëria e saj nuk ishte një grumbull fshatrash bregdetarë, por një shtet detar me kryeqytet në Shkodër (Scodra), me flotë, me të ardhura nga tregtia dhe lufta në det, dhe me ndikim që shtrihej mbi ishujt e Adriatikut e bregun e Jonit. Aty ku burimet greko-romake shohin "piratë", historia sheh një fuqi rajonale që e detyroi Romën — për herë të parë — të kalonte Adriatikun me ushtri.

Kronologjia

• ~231Vdes mbreti Agron; Teuta merr kujdestarinë e mbretërisë për princin Pinnes.
• ~230Flota ilire godet jugun; pushtohet Foinike (Phoinikë), qyteti më i pasur i Epirit.
• 230Roma dërgon të deleguar te Teuta për ankesat e tregtarëve; njëri vritet gjatë kthimit.
• 229Roma i shpall luftë Teutës — Lufta e Parë Ilire; një flotë e madhe kalon Adriatikun.
• 229Demetri i Farit, komandant i Teutës në Korkyrë, kalon në anën e Romës.
• 228Teuta detyrohet të kërkojë paqe: haraç, dorëzim trojesh, ndalim lundrimi nën Lisus.
• ~227Teuta tërhiqet nga froni; pas kësaj zhduket nga regjistri historik.

Kodi i Ilirëve: deti dhe lembi

Nëse rrjeti i shqiptarëve të shekullit XIX u mbajt bashkë nga gjuha e shkruar, lidhja e botës ilire ishte deti. Ardianët ndërtuan një lloj anijeje — lembin, të lehtë, të shpejtë, me një radhë lopatash — që u bë aq i njohur sa romakët vetë do ta kopjonin. Me të, mbretëria e Agronit dhe e Teutës lidhte bregun me ishujt, kontrollonte ngushticat dhe i jepte Ilirisë diçka që fqinjët e saj fragmentarë nuk e kishin: një fuqi të bashkuar detare. Kjo është arsyeja pse Roma nuk mund ta shpërfillte. Një grup "piratësh" nuk shqetëson një republikë; një mbretëri që mban flotë e kontrollon tregtinë e detit, po.

Pikërisht ky bashkim ishte kërcënimi. Agroni kishte aleancë me Maqedoninë dhe forcat e tij kishin thyer etolasit te Medioni (231 p.e.s.) — një ilir që fitonte beteja larg shtëpisë. Teuta e trashëgoi këtë shtet në kulmin e tij, dhe e shtyu më tej drejt jugut.

Foinike dhe deti i hapur

Nën Teutën, flota ilire u lëshua drejt jugut: sulme në brigjet e Elidës e Mesenisë në Peloponez dhe, mbi të gjitha, pushtimi i Foinikës në Epir rreth vitit 230 p.e.s. — qyteti më i pasur i epirotëve. Ky nuk ishte plaçkitje e rastit; ishte shenjë se një fuqi e re po riorganizonte raportet e fuqisë në bregun lindor të Jonit. Tregtarët italikë që humbën mallra e jetë në këto ujëra u bënë shkaku — ose justifikimi — që e tërhoqi Romën në lojë.

Të deleguarit dhe shkaku i luftës

Roma dërgoi te Teuta dy të deleguar. Sipas Polibit, ishin vëllezërit Gaius dhe Lucius Coruncanius; ata kërkuan që Teuta të ndalonte sulmet ndaj tregtarëve, dhe njëri prej tyre u vra gjatë kthimit — gjoja me urdhër të mbretëreshës. Ky vrasje u bë casus belli: arsyeja për të cilën Roma kaloi për herë të parë Adriatikun me ushtri.

Por ja ku duhet lexuar me kujdes regjistri. Polibi shkroi gati një shekull pas ngjarjeve, duke u mbështetur me gjasë te kronisti romak Fabius Pictor — bashkëkohës i ngjarjeve, por thellësisht i anshëm nga Roma. Një burim tjetër, Apiani, e tregon ndryshe vrasjen e të deleguarit, dhe studiues si Marjeta Šašel Kos e quajnë rrëfimin e tij më të paanshmin. E thënë thjesht: shkaku i parë i luftës na vjen nga pena e fitimtarit. "Pirateria" e ilirëve dhe "tërbimi" i mbretëreshës janë etiketa armiqsh — jo dëshmi neutrale. Kjo është vija e mohimit që përshkon gjithë historinë ilire: e shkruar nga ata që e pushtuan.

Lufta e Parë Ilire dhe paqja e Lisusit

Më 229 p.e.s. Roma i shpalli luftë. Kundër flotës ilire u nis një forcë e madhe — sipas burimeve, rreth 200 anije dhe një ushtri e konsiderueshme nën dy konsujt. Goditja vendimtare nuk erdhi vetëm nga deti: Demetri i Farit, komandant i Teutës në Korkyrë, kaloi në anën e Romës dhe ia dorëzoi qytetin — një tradhti që e theu rezistencën nga brenda.

Më 228 p.e.s. Teuta u detyrua të pranonte kushtet e Romës: të paguante haraç, të hiqte dorë nga shumica e pushtimeve (Korkyra, Fari, Isa, qytetet e bregut), dhe — kushti që e tregon më mirë se çdo gjë rëndësinë e flotës së saj — të mos lundronte nën Lisus (Lezhën e sotme) me më shumë se dy anije, dhe ato të paarmatosura. Roma nuk ia mori vendin; ia mori detin. Rreth vitit 227 p.e.s. Teuta u tërhoq nga froni dhe pas kësaj nuk përmendet më.

Trashëgimia: mbretëresha që e lexojmë kundër rrymës

Teuta humbi një luftë, por fakti ilir mbeti: një mbretëri ballkanike e detit, mjaft e fortë sa Roma e madhe duhej ta merrte seriozisht me 200 anije. Kushti që ia ndaluan — të mos kalonte Lisusin me flotë — është lëvdata më e madhe që armiku i bëri: e dinin se forca e saj ishte deti, ndaj ia hoqën detin. Më vonë tradita kombëtare shqiptare do ta rikujtonte Teutën si simbol të një sovraniteti të hershëm e të një gruaje që i ktheu përgjigje një fuqie botërore.

Ekspozita e saj është gur themeli i krahut të Antikitetit në Muzeun Dixhital ZHURMA. Rreth saj do të ngrihen nyjet e tjera të kësaj bote — Agroni, Pinnes, Demetri i Farit, mbretëria e Ardianëve, Dardania motër në lindje — sepse Iliria nuk ishte një emër në një hartë romake, por një rrjet mbretërish, fisesh dhe portesh që një herë e një kohë e mbajtën Adriatikun të vetin.

Linja që Teuta mbajti gjallë do të mbërrinte deri te Mbreti Gent, sunduesi i fundit i shtetit ilir, të cilin Roma do ta kapte më 168 p.e.s. — fundi i fronit, jo i popullit.