Butrinti: qyteti antik ku tetë qytetërime lanë gjurmën

Ka një gadishull të vogël në jug të Shqipërisë, mes një liqeni të kripur dhe një kanali që rrjedh drejt detit të Korfuzit, ku toka mban mbi vete njëzet e pesë shekuj kujtesë të mbivendosur. Bouthrotoni grek, Buthrotumi romak, kisha bizantine, kalaja veneciane, fortesa e Ali Pashës — të gjitha zunë vend mbi të njëjtin gur. Butrinti nuk është një qytet i vetëm: është një palimpsest, ku çdo qytetërim shkroi mbi gjurmën e atij që iku para tij. Në vitin 1992 UNESCO e njohu si dëshmi «unike të një tradite e qytetërimi që është zhdukur» — vula më e lartë që i vihet një vendi mbi tokë.

Vendi: një gadishull mes ujërave

Butrinti shtrihet në cepin jugor të Shqipërisë, në qarkun e Vlorës, pak kilometra nga kufiri me Greqinë dhe përballë ishullit të Korfuzit. Qyteti antik ngrihet mbi një kodër të vogël në një gadishull të rrethuar nga uji: në veri liqeni i Butrintit, në jug kanali i Vivarit — një gjarpërim natyror rreth 3,6 kilometra i gjatë që lidh liqenin me detin Jon. Ky ujë ishte njëkohësisht mbrojtje dhe rrugë tregtare: e bënte qytetin gati një ishull dhe e lidhte me botën mesdhetare. Rreth tij shtrihen ligatina, pyje e kodra që sot formojnë një ekosistem të mbrojtur ndërkombëtarisht — kur UNESCO e zgjeroi pasurinë në dhjetor të vitit 1999, në të përfshiu jo vetëm gurët e qytetit, por rreth njëzet e pesë kilometra katrorë tokë: liqenin, kanalin e Vivarit dhe ligatinat përreth.

Miti: Heleni dhe refugjatët e Trojës

Antikiteti i dha Butrintit një legjendë themelimi që e lidh me epikën më të madhe të Mesdheut. Sipas Virgjilit, në librin e tretë të Eneidës, qytetin e themeloi Heleni, biri i mbretit Priam të Trojës dhe një farëz i mbetur gjallë pas rënies së qytetit. Bashkë me Andromakën, të venë e Hektorit, ai ngriti një «Trojë të vogël» në këto brigje — dhe atje, tregon poeti, ndaloi vetë Eneu në udhëtimin e tij drejt Italisë. Emri antik grek ishte Βουθρωτόν, Bouthrotón; latinët e quajtën Buthrotum. Ky mit nuk është histori, por tregon se sa herët hyri Butrinti në hartën shpirtërore të botës klasike.

Antikiteti: Kaonia, teatri dhe shenjtërorja

Historikisht, Butrinti u ngrit në tokën e kaonëve — fisi më i fuqishëm i Epirit, në atë zonë kufitare të lashtë ku bota ilire dhe ajo greke ndeshen e ndërthuren, dhe ku prejardhja etnike e popullsisë mbetet ende çështje e diskutuar mes studiuesve. E sigurt është vetëm gjeografia: ky është gur mbi tokën që sot është shqiptare, në afërsi të Foinikes, kryeqytetit të kaonëve. Deri në shekullin e katërt para Krishtit qyteti kishte teatrin e vet dhe një shenjtërore kushtuar Asklepit, perëndisë së shërimit, që tërhoqi pelegrinë nga i gjithë rajoni; akropoli ishte fortifikuar që në shekullin e pestë. Muret ciklopike të asaj kohe — blloqe të mëdha guri të vendosur pa llaç — qëndrojnë ende, dëshmi e një mjeshtërie ndërtimore që Ballkani i lashtë e ndante nga Mikena te fortesat ilire.

Roma dhe Bizanti: koloni dhe pagëzimore

Fuqia e Romës e përpiu qytetin ngadalë: më 228 para Krishtit ai u bë protektorat romak, e më 44 para Krishtit Jul Cezari e shpalli koloni, duke i dhënë tokë ushtarëve të vet. Pas betejës së Aktiumit, më 31 para Krishtit, Augusti e ripopulloi dhe qyteti njohu lulëzimin e vet romak — forumin, akueduktin, banjat, vilat. Kur perandoria u kthye nga lindja, Butrinti u bë qendër e krishterë me peshkopin e vet. Nga kjo epokë ka mbetur thesari i tij më i njohur: pagëzimorja e madhe e shekullit të gjashtë, me një dysheme mozaiku ku mbi shtatë rrathë koncentrikë vërtiten kafshë, zogj e simbole të krishtera — një nga mozaikët më të bukur paleokristianë të Mesdheut, që sot ruhet i mbuluar me rërë për ta mbrojtur.

Venediku dhe osmanët: kalaja mbi kanal

Në mesjetën e vonë Butrinti kaloi nga dora në dorë mes fuqive që sundonin Adriatikun. Më 1386 Venediku e bleu nga anzhuinët dhe e mbajti si pikë e përparuar që mbronte Korfuzin përballë; nga sundimi venecian mbetet «Kalaja Trekëndëshe» mbi kanalin e Vivarit, që ruante peshkimin e pasur të liqenit. Në tetor të vitit 1798 Ali Pashë Tepelena, veziri i Janinës, e pushtoi zonën dhe ndërtoi një fortesë të vetën në grykën e kanalit, ku deti takon liqenin — shtresa e fundit ushtarake e këtij vendi. Pas tij Butrinti ra në heshtje: një gadishull i mbuluar nga kënetat e ethet, i harruar nga gjeografia, derisa arkeologjia e ktheu në dritë.

Zbulimi dhe mbrojtja: nga Ugolini te Parku Kombëtar

Butrinti modern lindi nga kazma. Mes viteve 1928 dhe 1943 misioni italian i udhëhequr nga arkeologu Luigi Maria Ugolini gërmoi qytetin dhe e nxori nga balta teatrin, shenjtëroren e Asklepit dhe portat monumentale — mes tyre «Porta e Luanit», ku një bas-relief tregon një luan që shqyen një dem. Pas Luftës së Dytë Botërore gërmimet vazhduan nën arkeologët shqiptarë. Më 1992 UNESCO e përfshiu Butrintin në Listën e Trashëgimisë Botërore sipas kriterit të tretë, si dëshmi të një qytetërimi të zhdukur; më 1999 pasuria u zgjerua për të përfshirë peizazhin dhe ligatinat; dhe në vitin 2000 shteti shqiptar e shpalli Park Kombëtar, duke bashkuar për herë të parë mbrojtjen e gurit me atë të natyrës. Sot Butrinti është njëkohësisht vend i UNESCO-s dhe zonë e mbrojtur Ramsar për shpendët e ujit — një prej pak vendeve në botë ku njeriu dhe natyra mbrohen si një trup i vetëm.

Ajo që e bën Butrintin të rrallë nuk është një epokë e vetme, por shumësia: tetë qytetërime që lanë secili një shtresë, pa e fshirë atë të mëparshmen. Është kujtesa më e thellë e tokës shqiptare — jo pronë e një populli të vetëm, por trashëgimi që Shqipëria e sotme e mori përsipër ta ruajë. Dhe pikërisht aty qëndron detyra: njohja në letër duhet të bëhet mbrojtje në terren, sepse një palimpsest që humbet një shtresë nuk e rifiton kurrë atë.