Vend · Antikiteti
Butrinti
Qyteti antik ku tetë qytetërime lanë gjurmën
Qyteti-palimpsest i Kaonisë — nga Bouthrotoni antik te Parku Kombëtar i UNESCO-s
Ka një gadishull të vogël në jug të Shqipërisë, mes një liqeni të kripur dhe një kanali që rrjedh drejt detit të Korfuzit, ku toka mban mbi vete njëzet e pesë shekuj kujtesë të mbivendosur. Bouthrotoni grek, Buthrotumi romak, kisha bizantine, kalaja veneciane, fortesa e Ali Pashës — të gjitha zunë vend mbi të njëjtin gur. Butrinti nuk është një qytet i vetëm: është një palimpsest, ku çdo qytetërim shkroi mbi gjurmën e atij që iku para tij. Në vitin 1992 UNESCO e njohu si dëshmi «unike të një tradite e qytetërimi që është zhdukur» — vula më e lartë që i vihet një vendi mbi tokë.
Përmbajtja8 pjesë
Pse ka rëndësi
- Butrinti është një palimpsest ku mbivendosen tetë qytetërime mbi të njëjtin gadishull — nga Bouthrotoni grek e Buthrotumi romak te kisha bizantine, kalaja veneciane dhe fortesa e Ali Pashës.
- UNESCO e njohu si Pasuri Botërore në 1992 dhe e zgjeroi në 1999 për të përfshirë rreth 25 km² tokë: liqenin, kanalin e Vivarit dhe ligatinat përreth.
- Kanali i Vivarit, rreth 3,6 km i gjatë, e bënte qytetin gati një ishull — njëkohësisht mbrojtje dhe rrugë tregtare drejt Mesdheut.
Vendi: një gadishull mes ujërave
Butrinti shtrihet në cepin jugor të Shqipërisë, në qarkun e Vlorës, pak kilometra nga kufiri me Greqinë dhe përballë ishullit të Korfuzit. Qyteti antik ngrihet mbi një kodër të vogël në një gadishull të rrethuar nga uji: në veri liqeni i Butrintit, në jug kanali i Vivarit — një gjarpërim natyror rreth 3,6 kilometra i gjatë që lidh liqenin me detin Jon. Ky ujë ishte njëkohësisht mbrojtje dhe rrugë tregtare: e bënte qytetin gati një ishull dhe e lidhte me botën mesdhetare. Rreth tij shtrihen ligatina, pyje e kodra që sot formojnë një ekosistem të mbrojtur ndërkombëtarisht — kur UNESCO e zgjeroi pasurinë në dhjetor të vitit 1999, në të përfshiu jo vetëm gurët e qytetit, por rreth njëzet e pesë kilometra katrorë tokë: liqenin, kanalin e Vivarit dhe ligatinat përreth.
Miti: Heleni dhe refugjatët e Trojës
Antikiteti i dha Butrintit një legjendë themelimi që e lidh me epikën më të madhe të Mesdheut. Sipas Virgjilit, në librin e tretë të Eneidës, qytetin e themeloi Heleni, biri i mbretit Priam të Trojës dhe një farëz i mbetur gjallë pas rënies së qytetit. Bashkë me Andromakën, të venë e Hektorit, ai ngriti një «Trojë të vogël» në këto brigje — dhe atje, tregon poeti, ndaloi vetë Eneu në udhëtimin e tij drejt Italisë. Emri antik grek ishte Βουθρωτόν, Bouthrotón; latinët e quajtën Buthrotum. Të dy emrat kthejnë te i njëjti rrëfim: një dem i caktuar për flijim i shpëtoi thikës, kaloi me not dhe ra i plagosur në breg, dhe Heleni e lexoi shenjën si urdhër hyjnor për vendin ku do të ngrihej qyteti — Bouthrotón do të thotë demi i plagosur. Ky mit nuk është histori, por tregon se sa herët hyri Butrinti në hartën shpirtërore të botës klasike.
Antikiteti: Kaonia, teatri dhe shenjtërorja
Historikisht, Butrinti u ngrit në tokën e kaonëve — fisi më i fuqishëm i Epirit, në atë zonë kufitare të lashtë ku bota ilire dhe ajo greke ndeshen e ndërthuren, dhe ku prejardhja etnike e popullsisë mbetet ende çështje e diskutuar mes studiuesve. E sigurt është vetëm gjeografia: ky është gur mbi tokën që sot është shqiptare, në afërsi të Foinikes, kryeqytetit të kaonëve. Deri në shekullin e katërt para Krishtit qyteti kishte teatrin e vet dhe një shenjtërore kushtuar Asklepit, perëndisë së shërimit, që tërhoqi pelegrinë nga i gjithë rajoni; akropoli ishte fortifikuar që në shekullin e pestë. Muret ciklopike të asaj kohe — blloqe të mëdha guri të vendosur pa llaç — qëndrojnë ende, dëshmi e një mjeshtërie ndërtimore që Ballkani i lashtë e ndante nga Mikena te fortesat ilire.
Gurët e teatrit mbajnë emrat e qytetarëve
Shumica e qyteteve antike të trojeve tona i njohim përmes asaj që shkruan të tjerët për to. Butrinti është përjashtim: ai flet me dokumentet e veta. Në gurët e teatrit janë gdhendur qindra mbishkrime, pjesa dërrmuese e tyre akte lirimi skllevërsh — dokumente ligjore që regjistrojnë kush u lirua, nga kush, para kujt dhe kur.
Vlera e tyre nuk është vetëm juridike. Një akt lirimi shënon emra, prejardhje familjare dhe funksione qytetare, dhe kur ke qindra prej tyre, nga një qytet i vetëm e nga të njëjtat breza, del në dritë struktura shoqërore e një vendi të tërë: kush ishte kush, cilat familje mbanin peshë, çfarë emrash mbanin njerëzit e zakonshëm. Pak vende në Ballkanin antik janë dokumentuar me këtë hollësi nga vetë banorët e tyre.
Dhe qyteti nuk ishte thjesht një pikë në hartën e dikujt tjetër. Nga mesi i shekullit II para erës sonë Butrinti ishte qendra e një shteti të vogël të pavarur, Koinonit të Prasaibëve — një bashkësi vetëqeverisëse e fiseve të zonës, me institucionet dhe vendimet e veta, pikërisht në periudhën kur Roma po shtrihej mbi bregun tjetër të Adriatikut.
Roma dhe Bizanti: koloni dhe pagëzimore
Fuqia e Romës e përpiu qytetin ngadalë: më 228 para Krishtit ai u bë protektorat romak, e më 44 para Krishtit Jul Cezari e shpalli koloni, duke i dhënë tokë ushtarëve të vet. Pas betejës së Aktiumit, më 31 para Krishtit, Augusti e ripopulloi dhe qyteti njohu lulëzimin e vet romak — forumin, akueduktin, banjat, vilat. Kur perandoria u kthye nga lindja, Butrinti u bë qendër e krishterë me peshkopin e vet, nën metropolinë e Nikopolit. Nga kjo epokë ka mbetur thesari i tij më i njohur: pagëzimorja e madhe e shekullit të gjashtë, me një dysheme mozaiku ku mbi shtatë rrathë koncentrikë vërtiten kafshë, zogj e simbole të krishtera — një nga mozaikët më të bukur paleokristianë të Mesdheut, që sot ruhet i mbuluar me rërë për ta mbrojtur.
Venediku dhe osmanët: kalaja mbi kanal
Në mesjetën e vonë Butrinti kaloi nga dora në dorë mes fuqive që sundonin Adriatikun. Më 1386 Venediku e bleu nga anzhuinët dhe e mbajti si pikë e përparuar që mbronte Korfuzin përballë; nga sundimi venecian mbetet «Kalaja Trekëndëshe» mbi kanalin e Vivarit, që ruante peshkimin e pasur të liqenit. Në tetor të vitit 1798 Ali Pashë Tepelena, veziri i Janinës, e pushtoi zonën dhe ndërtoi një fortesë të vetën në grykën e kanalit, ku deti takon liqenin — shtresa e fundit ushtarake e këtij vendi. Pas tij Butrinti ra në heshtje: një gadishull i mbuluar nga kënetat e ethet, i harruar nga gjeografia, derisa arkeologjia e ktheu në dritë.
Zbulimi dhe mbrojtja: nga Ugolini te Parku Kombëtar
Butrinti modern lindi nga kazma. Mes viteve 1928 dhe 1943 misioni arkeologjik italian, i nisur nga Luigi Maria Ugolini (i cili vdiq më 1936), gërmoi qytetin dhe e nxori nga balta teatrin, shenjtëroren e Asklepit dhe portat monumentale — mes tyre «Porta e Luanit», ku një bas-relief tregon një luan që shqyen një dem. Pas Luftës së Dytë Botërore gërmimet vazhduan nën arkeologët shqiptarë. Më 1992 UNESCO e përfshiu Butrintin në Listën e Trashëgimisë Botërore sipas kriterit të tretë, si dëshmi të një qytetërimi të zhdukur; më 1999 pasuria u zgjerua për të përfshirë peizazhin dhe ligatinat; dhe në vitin 2000 shteti shqiptar e shpalli Park Kombëtar, duke bashkuar për herë të parë mbrojtjen e gurit me atë të natyrës. Sot Butrinti është njëkohësisht vend i UNESCO-s dhe zonë e mbrojtur Ramsar për shpendët e ujit — një prej pak vendeve në botë ku njeriu dhe natyra mbrohen si një trup i vetëm.
Ajo që e bën Butrintin të rrallë nuk është një epokë e vetme, por shumësia: tetë qytetërime që lanë secili një shtresë, pa e fshirë atë të mëparshmen. Është kujtesa më e thellë e tokës shqiptare — jo pronë e një populli të vetëm, por trashëgimi që Shqipëria e sotme e mori përsipër ta ruajë. Dhe pikërisht aty qëndron detyra: njohja në letër duhet të bëhet mbrojtje në terren, sepse një palimpsest që humbet një shtresë nuk e rifiton kurrë atë.
Burimet
Gërmimet moderne dokumentohen nga Butrint Project, programi arkeologjik shqiptaro-italian me Universitetin e Bolonjës dhe me pjesëmarrje të Universitetit të Notre Dame-it. Kjo faqe mbështetet te dokumentacioni zyrtar dhe te studimet e mirënjohura: fleta e Qendrës së Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s për Butrintin (regjistrim 1992 sipas kriterit iii; zgjerim dhjetor 1999, ~25 km²) për statusin, datat dhe kufijtë; regjistri historik i Butrintit për kronologjinë e shtresave (protektorat romak 228 p.e.s., koloni e Cezarit 44 p.e.s., ripopullim i Augustit 31 p.e.s., pagëzimorja bizantine e shek. VI, blerja veneciane 1386, pushtimi i Ali Pashës 1798, gërmimet e Ugolinit 1928–1943); si dhe Virgjili, Eneida, libri III, për legjendën e Helenit dhe Andromakës. Prejardhja etnike e kaonëve të Epirit jepet si çështje ende e diskutuar mes studiuesve, jo si fakt i mbyllur; datat dhe shifrat e kontestueshme janë atribuar sipas burimit.
Lidhjet
14Personat
- Mbretëresha Teutë — fuqia detare ilire e po atij deti
- Genti — mbreti i fundit ilir para Romës
- Ali Pashë Tepelena — fortifikoi grykën e Vivarit më 1798
- Emin Riza — studiuesi që hartoi dosjet e dy pasurive të tjera shqiptare të UNESCO-s
Ngjarjet
- Ilirët — substrati i lashtë i tokës ku u ngrit qyteti
- Butrinti: nga miti te qyteti — kronika e qytetit në gazetë
Vendet
- Foinike — kryeqyteti i kaonëve, qyteti-motër i Kaonisë
- Durrësi — porti tjetër i madh antik i bregut ilir
- Kalaja e Rozafës — fortesa ilire binjake mbi ujë
- Dardania: mbretëria ilire dhe emri 2500-vjeçar i Kosovës — lidhje reciproke
- Gjirokastra — qytet-muze i jugut, sit i Trashëgimisë Botërore
- Antigonea — Qyteti kaon i luginës së Drinos, i themeluar nga Pirro
- Apolonia, qyteti i dijes — qyteti tjetër antik i bregut ilir, motra veriore e Butrintit
- Saranda — qyteti fqinj, 20 km në veri
Lajmi i fundit
- Kosumi Ibrahimi: Alban Hyseni dështoi me premtimin për uniformat shkollore
- Trump: Synoj marrëveshje afatgjatë me Iranin që ndalon armët bërthamore
- Zelensky: «Edhe nëse Trump dhe Putin janë miq, nuk na mjafton»
- Politika e Serbisë ndaj Kosovës mbetet e pandryshuar nga emrat e rinj
- I.Z.: Rrjeti ndërkombëtar i drogës drejtohej nga qelia në Shqipëri
- Frinzi: Kosova duhet ta zhbëjë Gjykatën Speciale
Lexo edhe
Vendet →
Valbona: lugina e Krasniqes ku Bajram Curri bëri qëndresën e fundit
· 11 min
Thethi: lugina e Shalës, kulla e ngujimit dhe kambana që ndali pushkën
· 11 min
Hoti: flamuri i parë i Malësisë që kufiri i 1913-s e ndau më dysh
· 12 min
Kelmendi: fisi i luginës së Cemit që luftoi Portën dhe mbijetoi dëbimin
· 13 min
Konispoli: qyteti më jugor i Shqipërisë dhe cepi shqiptar i Çamërisë
· 10 min
Himara: bregu i Jonit që nuk pranoi spahi dhe e mbajti armën
· 12 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar