Pirustët: fisi ilir që Roma s'e mundi dot pa ia marrë minatorët

KUKËS — Kur Jul Cezari rendit fiset që ia prishnin qetësinë provincës së Ilirikut, një emër i vogël nga malet e Drinit të Sipërm zë vend në "Luftën galike": pirustët. Ky fis ilir, i vendosur në trevat ku sot takohen Shqipëria veriore, Kosova dhe Mali i Zi, la në histori një gjurmë të pazakontë — jo si mbretëri, po si mjeshtrit më të kërkuar të minierave në gjithë Perandorinë Romake.

Pse ka rëndësi

• Pirustët përmenden drejtpërdrejt nga Cezari (De Bello Gallico, libri V): më 54 p.e.s. sulmet e tyre në kufirin e Ilirikut e detyruan prokonsullin të mblidhte ushtri, derisa fisi dërgoi pengje dhe u tërhoq.
• Pas nënshtrimit të Ilirisë, Roma i shpërnguli minatorët pirustë deri në Dakinë e largët: tabelat e dyllit të gjetura në minierat e arit të Alburnus Maior-it (Rumania e sotme) përmendin banorë "Pirustae" dhe një lagje të tyre, dëshmi e rrallë ku një fis ilir flet nga dokumentet, jo nga kronikat e armiqve.
• Trashëgimia e tyre lidh minierat antike të trojeve tona me traditën minerare që vazhdon deri sot në brezin Trepçë–Mirditë.

Fisi i maleve të Drinit

Ndryshe nga ilirët bregdetarë — ardianët e taulantët e flotave dhe të tregtisë — pirustët ishin popull i brendësisë: blegtorë dhe minatorë të maleve ku rrjedhin degët e Drinit. Burimet antike i vendosin në lidhje me dasaretët dhe fiset e tjera të brendshme; qendra e tyre kërkohet nga studiuesit diku në trekëndëshin Kukës–Prizren–Gjakovë. Ishin të vështirë për t'u nënshtruar pikërisht se s'kishin një kryeqytet për t'u marrë: pas luftërave ilire dhe rënies së mbretërisë, ata vazhduan të përmenden si palë më vete — kryengritës, pengmarrës, dhe në fund, specialistë të paçmuar.

Nga kryengritja te mërgimi minerar

Pas Kryengritjes së Madhe Ilire (vitet 6–9 të erës sonë), Roma ndoqi një politikë që sot do ta quanim shpërngulje strategjike: fiset më kokëforta i çonte larg vatrës. Për pirustët zgjodhi diçka më të hollë — ua njohu zanatin. Minierat perandorake të arit në Alburnus Maior kishin nevojë për mjeshtër galerish, dhe pirustët e maleve tona i njihnin gjilpërat e nëndheut si askush. Tabelat e dyllit të shekullit II — kontrata pune, huazime, shitblerje të shkruara nga vetë minatorët — e përmendin bashkësinë e tyre me emër. Është një nga rastet shumë të pakta ku jeta e përditshme e një fisi ilir na vjen e dokumentuar në origjinal: jo si legjendë, po si listë pagash.

Jehona

Pirustët nuk u kthyen kurrë — u tretën në popullsinë e provincave, siç u tret emri i shumë fiseve ilire nën Romë. Por historia e tyre mban një mësim që përsëritet në trojet tona deri në shekullin XX: pasuria e nëndheut i bën malet tona të lakmuara, dhe mjeshtrit e saj të pazëvendësueshëm. Nga galeritë antike të Drinit te galeritë e Trepçës ku minatorët hynë në grevë për autonominë më 1989, vija është më e drejtë nga ç'duket: kush e njeh nëndheun, mban në dorë një pushtet që perandoritë e çdo kohe janë detyruar ta respektojnë.

Burimet: Jul Cezari, "De Bello Gallico" V.1; tabelat e dyllit të Alburnus Maior-it (Corpus Inscriptionum Latinarum III); studimet ilirologjike mbi fiset e brendshme (Fanula Papazoglu, "The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times").

— Redaksia ZHURMA