Konstandini i Madh dhe rrënjët ilire

Kur historianët flasin për njeriun që e ndryshoi rrjedhën e botës — që ngriti një kryeqytet të ri mbi ujërat e Bosforit dhe i dha krishterimit perandorinë — rrallë e ndalin kalemin te djepi i tij. E megjithatë ai djep ndodhet në një tokë që na përket: në Naisus, sot Nish, në qendër të asaj që antikiteti e quante Dardani. Konstandini i Madh nuk lindi në Romë, as në Athinë. Lindi mes ilirëve.

Një fëmijë i Dardanisë

Flavi Valeri Konstandin lindi rreth vitit 272 pas Krishtit në Naisus, qytet i lashtë i Ballkanit qendror. Në kohën e lindjes së tij, qyteti bënte pjesë në provincën e Mezisë së Epërme; pak dekada më vonë, perandori Dioklecian — vetë ilir nga Dalmacia — do ta ndante këtë krahinë dhe do ta riemërtonte Dardania, me Naisusin kryeqytet. Pra Konstandini lindi pikërisht në atë tokë që, brenda jetës së tij, do të mbante emrin e fisit ilir të dardanëve.

I ati, Konstanc Klori, ishte oficer e më vonë perandor, me prejardhje ilire nga viset e Ballkanit. E ëma, Helena — që kisha do ta shenjtëronte — ishte grua me prejardhje të thjeshtë, bijë e një bujtinari. Nga ky bashkim, në një kala kufitare të perandorisë, doli njeriu që do të mbartte titullin Augustus dhe do ta ribënte hartën shpirtërore të Perëndimit.

A ishte ilir Konstandini?

Këtu duhet folur si do të kishte folur Konica: me krenari, por pa mashtrime. Dardanët, fisi që i dha emrin tokës ku lindi Konstandini, klasifikohen nga shumica e studiuesve si fis ilir — sidomos në Dardaninë perëndimore, atje ku sot shtrihet Kosova, ku onomastika antike (emrat e gurëve të varreve, të paria-së fisnore) është dërrmuese ilire dhe përkon me emrat e ilirëve të jugut. Në lindje të Dardanisë, drejt Serbisë së sotme, gjurmët bëhen më të përziera, me ndikim trakas. Shkenca nuk e mbyll plotësisht debatin nëse dardanët ishin ilirë "të pastër" apo një grup i afërt me ndikime trake — por bërthama ilire e tyre, sidomos në perëndim, është e fortë.

Prandaj është e drejtë të themi se Konstandini doli nga një botë ilire-dardane, pjesë e atij brezi perandorësh që dolën nga kazermat e Ballkanit dhe e shpëtuan Romën nga shkatërrimi — siç e tregojmë te Perandorët ilirë të Romës. E pasakta, e papranueshme, do të ishte ta shndërronim këtë në një pohim naiv se "Konstandini ishte shqiptar". Romanizimi i thellë, ushtria perandorake, gjuha latine — të gjitha këto e bënë atë qytetar të Romës mbi gjithçka tjetër. Krenaria jonë qëndron te toka dhe te rrënja, jo te një flamur i vënë mbrapsht mbi një burrë që as e dinte fjalën "Shqipëri".

Njeriu që e ktheu botën

Konstandini u shpall Augustus nga ushtria e tij në Eburakum (Jorku i sotëm) më 306, pas vdekjes së të atit. Vitet që pasuan i kaloi në luftëra civile për bashkimin e perandorisë. Beteja vendimtare erdhi më 312, te Ura Milviane, ku — sipas traditës — pa në qiell shenjën e kryqit me fjalët In hoc signo vinces, "Me këtë shenjë do të fitosh". Fitorja e bëri zot të Perëndimit.

Më 313, bashkë me Liçinin, nxori Ediktin e Milanos, që i dha krishterimit lirinë e besimit në një perandori që deri dje e kishte ndjekur me gjak. Më 324 mbeti perandor i vetëm. Më 325 thirri Koncilin e Nikesë, mbledhjen e parë ekumenike, që formuloi Kredon e Nikesë. Dhe më 330 themeloi Konstandinopojën mbi qytetin e vjetër të Bizantit — kryeqytetin që do të mbante perandorinë lindore mijëra vjet, gjersa një tjetër bir i tokave ilire, Justiniani, t'i jepte ligjet dhe Shën Sofinë e tij.

Vendi i tij në kujtesën tonë

Konstandini vdiq më 22 maj 337, i pagëzuar në shtratin e vdekjes. La pas një perandori të krishterë dhe një kryeqytet që mban ende, në greqishten popullore, gjurmën e emrit të tij. Për ne, vlera e tij nuk është te një pretendim gjaku. Është te kujtesa se këto troje — Dardania, Iliria romake, gjithë gjeografia ilire — nuk ishin periferi e heshtur e historisë. Ato dhanë perandorë, ligjvënës, ndërtues qytetesh. Toka jonë qe një djep i fuqishëm i botës antike.

Konica do të kishte qeshur me ata që e quajnë Konstandinin "shqiptar" me të njëjtën lehtësi me të cilën do të kishte qortuar ata që e mohojnë krejt lidhjen e tij me Ballkanin ilir. E vërteta, si gjithmonë, është më e bukur se trillimi: nga një kala dardane lindi njeriu që e ktheu fytyrën e Romës nga Lindja. Kaq mjafton për të na bërë krenarë — dhe maturia për të na mbajtur të ndershëm.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Constantine I (Roman emperor)".
• World History Encyclopedia, "Constantine I".
• "Dardania" dhe "Dardania (Roman province)", Wikipedia (përmbledhje e historiografisë mbi onomastikën ilire/trake të Dardanisë).
• "First Council of Nicaea" dhe "Edict of Milan", Encyclopædia Britannica / burime akademike enciklopedike.

— Redaksia ZHURMA