Filipi V i Maqedonisë

Kur Demetri i Farit u mund nga Roma në vitin 219 p.e.s. dhe iku nga deti ilir, ai nuk u zhduk — gjeti strehë në oborrin e Filipit V të Maqedonisë, mbretit të ri antigonid që sapo kishte hipur në fron. Atje nyja e dëbuar nga rrjeti ilir nuk u shua; u bë këshilltar, dhe — sipas burimeve antike — një nga zërat që e shtynë Filipin drejt përplasjes me Romën. Kjo është nyja ku fati i Ballkanit lidhet me garën e madhe Romë–Maqedoni: oborri maqedonas u bë porta nga e cila legjionet romake hynë përgjithmonë në lindje të Adriatikut. Dhe paqja që e mbylli luftën e parë mes tyre u nënshkrua jo në Itali e jo në Maqedoni, por në Foinike, në tokë ilire — dëshmi se toka shqiptare ishte tashmë fusha ku perandoritë e mëdha vendosnin rregullat e botës.

Kush ishte

Filipi V (238–179 p.e.s.) ishte mbreti i parafundit i dinastisë antigonide të Maqedonisë, sundimtar nga viti 221 deri më 179 p.e.s. Mori fronin shtatëmbëdhjetëvjeçar pas vdekjes së kujdestarit dhe paraardhësit të tij, Antigon III Dosonit, dhe trashëgoi një mbretëri që sapo kishte rivendosur hegjemoninë maqedonase mbi Greqinë. I ri, energjik dhe ambicioz, Filipi u bë shpejt figura qendrore e politikës ballkanike — dhe pikërisht ambicia e tij për të zgjeruar ndikimin maqedonas drejt Adriatikut e solli në kontakt të drejtpërdrejtë me botën ilire dhe me Romën që po e mbante atë botë nën protektorat.

Lidhja e tij me historinë shqiptare nuk është periferike. Maqedonia antigonide kufizohej me tokat ilire e epirote; fushatat e Filipit e çuan ushtrinë e tij në brigjet ku dikur kishte sunduar mbretëresha Teutë dhe ku Roma tani mbante qytetet bregdetare. Në vitin 213 p.e.s. Filipi pushtoi Lissin (Lezhën) — të njëjtin qytet kufitar, klauzola e të cilit kishte përcaktuar kufijtë e sovranitetit detar ilir në luftërat me Romën. Marrja e Lissit nga Maqedonia ishte sfida më e drejtpërdrejtë ndaj protektoratit romak në Iliri.

Demetri i Farit në oborrin maqedonas

Lidhja më e ngushtë e Filipit me botën ilire ishte njerëzore. Pas disfatës në Luftën e Dytë Ilire, Demetri i Farit — komandanti ilir që Roma e kishte ngritur e pastaj e kishte shkatërruar — u strehua te Filipi dhe u bë një nga këshilltarët e tij me ndikim. Sipas Polibit, Demetri ishte ndër ata që e nxitën mbretin e ri drejt një politike agresive ndaj Romës, duke i premtuar se fuqia romake ishte e zënë me Kartagjenën dhe e cenueshme në lindje.

Demetri vdiq rreth vitit 214 p.e.s. duke u përpjekur të merrte qytetin grek të Mesenës në shërbim të Filipit — fundi i një lojtari të vogël të kapur përgjithmonë mes perandorive më të mëdha se vetja. Por fara që ai mbolli në oborrin maqedonas mbeti: Filipi e kishte kthyer tashmë shikimin nga perëndimi.

(FAKT vs. RRËFIM: se Demetri "e shtyu" Filipin drejt Romës është kornizimi i Polibit, burim filo-roman që kërkonte një fajtor të vetëm për luftën. Fakti është që Demetri u strehua te Filipi dhe i shërbeu si këshilltar; sa peshë kishte vërtet në vendimet e mbretit mbetet interpretim. Shkaku i thellë i përplasjes Romë–Maqedoni nuk ishte një këshilltar i vetëm, por ambicia gjeopolitike e dy fuqive që lakmonin të njëjtin breg.)

Pakti me Hanibalin dhe Lufta e Parë Maqedonase

Pas humbjes katastrofike romake te Kana (216 p.e.s.) — beteja ku ra edhe konsulli Lucius Aemilius Paullus, i njëjti që kishte mundur Demetrin — Filipi pa dritaren. Në vitin 215 p.e.s. nënshkroi një aleancë me Hanibalin kundër Romës. Ky pakt nisi Luftën e Parë Maqedonase (214–205 p.e.s.), të zhvilluar kryesisht në brigjet ilire dhe epirote.

Roma, e paaftë të hapte një front të dytë madhor ndërsa luftonte Hanibalin në Itali, përdori një strategji të zgjuar: u lidh me armiqtë ballkanikë të Filipit. Mbreti ilir Skerdilaida dhe i biri Pleurati — sundimtarë të asaj që kishte mbetur nga bota ardiane — u bënë aleatë të Romës kundër Maqedonisë, bashkë me Lidhjen Etolike. Kështu ilirët u gjendën sërish në mes: një degë te Roma, kundër mbretit që strehonte nyjen ilire të dëbuar.

• 221Filipi V hipën në fronin maqedonas shtatëmbëdhjetëvjeçar, pas Antigon III Dosonit.
• 219Pas Luftës së Dytë Ilire, Demetri i Farit strehohet në oborrin e Filipit dhe bëhet këshilltar.
• 216Disfata romake te Kana; Filipi sheh dobësinë e Romës dhe e kthen shikimin nga perëndimi.
• 215Filipi nënshkruan aleancën me Hanibalin kundër Romës.
• 214–205Lufta e Parë Maqedonase, zhvilluar kryesisht në brigjet ilire e epirote.
• ~214Demetri i Farit vdes duke u përpjekur të marrë Mesenën në shërbim të Filipit.
• 213Filipi pushton Lissin (Lezhën), sfida më e drejtpërdrejtë ndaj protektoratit romak në Iliri.
• 211Roma lidh aleancën me Lidhjen Etolike dhe me mbretin ilir Skerdilaida kundër Filipit.
• 205Paqja e Foinikes nënshkruhet në tokë ilire, duke mbyllur Luftën e Parë Maqedonase pa fitues të qartë.
• 200–197Lufta e Dytë Maqedonase: Roma kthehet pas mundjes së Hanibalit.
• 197Filipi mundet keq te Kinoskefalet nga Tit Kuinkti Flaminini; Maqedonia humbet hegjemoninë.
• 179Filipi V vdes; e trashëgon i biri Persei, mbreti i fundit antigonid.

Foinike: paqja në tokë ilire

Lufta e Parë Maqedonase u mbyll në vitin 205 p.e.s. me Paqen e Foinikes — të nënshkruar në qytetin epirot të Foinikes (Finiq, sot në jug të Shqipërisë), kryeqyteti i dikurshëm i Kaonisë. Që paqja mes dy fuqive më të mëdha të Mesdheut të asaj kohe u nënshkrua pikërisht në tokë shqiptare nuk është detaj dytësor: është dëshmi se hapësira ilire-epirote ishte bërë tashmë skena ku perandoritë negocionin fatin e botës. Toka që dikur kishte qenë qendër e një rrjeti detar të vetin, tani ishte fushëbeteja dhe tryeza e të tjerëve.

Paqja la Filipin formalisht të padëmtuar, por ishte një armëpushim, jo një zgjidhje. Sapo Roma e mundi Hanibalin në vitin 202, ajo u kthye nga lindja me gjithë peshën e legjioneve të saj.

Kinoskefalet dhe fundi i hegjemonisë

Lufta e Dytë Maqedonase (200–197 p.e.s.) e përfundoi gjithçka. Në vitin 197 p.e.s., në kodrat e Kinoskefaleve në Thesali, legjioni romak — fleksibël dhe i copëtuar në manipula — theu falangën maqedonase, formacionin që kishte sunduar fushëbetejat që nga Aleksandri. Filipi humbi flotën, zotërimet jashtë Maqedonisë dhe hegjemoninë mbi Greqinë. Vitin tjetër Roma shpalli "lirinë e grekëve" në Lojërat Istmike — një liri që në fakt do të thoshte zëvendësim i një hegjemonie me një tjetër.

Filipi sundoi edhe dy dekada si fuqi e dorës së dytë, duke u përpjekur ta rindërtonte Maqedoninë, derisa vdiq në vitin 179 p.e.s. I biri i tij, Persei, do ta çonte mbretërinë në Luftën e Tretë Maqedonase dhe në shkatërrimin përfundimtar te Pidna (168 p.e.s.) — të njëjtin vit kur Roma mundi edhe mbretin e fundit ilir, Gentin. Dy mbretëritë ballkanike që ishin përballur e aleancuar me njëra-tjetrën ranë në të njëjtin vit, nën të njëjtën fuqi.

Vija e mohimit: nyja që orbiton oborret e huaja

Historia e Filipit V, parë nga këndi shqiptar, është tregimi i një ligji të hidhur që përsëritet ndër shekuj: kur fuqia lokale ilire u thye, copat e saj nuk u zhdukën — ato u zhvendosën në orbitën e oborreve të huaja. Demetri e dëbuar gjeti zë te Filipi; mbretërit ilirë të mbetur gjetën rol vetëm si aleatë të Romës kundër Maqedonisë. Asnjëra degë nuk vepronte më si qendër e vetes — secila ishte mjet në duart e një perandorie më të madhe.

Dhe pikërisht këtu rri mësimi që muzeu e lexon me sy kritik: regjistri antik na vjen nga penat romake e greke, që e quanin Filipin "tiran" dhe Demetrin "pirat", dhe që e paraqitnin hyrjen romake në Ballkan si "çlirim". Detyra nuk është t'i zbukurojmë as mbretin maqedonas, as komandantin ilir — të dy ishin lojtarë të vërtetë me ambiciet e tyre. Detyra është të shohim strukturën: një botë ballkanike e copëtuar, ku as ilirët, as maqedonasit, as epirotët nuk arritën të vepronin si një rrjet i vetëm, dhe ku perandoria që dinte t'i ndante — duke ngritur njërin kundër tjetrit — i mundi të gjithë me radhë, secilin në vitin e vet.