Toponimia: emrat e vendeve si dëshmi historie

Ka një lloj dokumenti që nuk digjet në zjarr, nuk vidhet nga arkivat dhe nuk falsifikohet me lehtësi: emri i një vendi. Popujt vijnë e shkojnë, perandoritë ndërrojnë flamuj, kishat e xhamitë zëvendësojnë njëra-tjetrën — por emri i një kodre, i një lumi a i një qyteti shpesh mbijeton të gjitha, i mbartur gojë më gojë nga ata që e shkelin tokën pa pushim. Toponimia, pra shkenca e emrave të vendeve, është për historinë e një kombi ajo që janë rrathët e drurit për moshën e lisit. Dhe për shqiptarët, ajo është ndoshta dëshmia më e qetë e më e pakundërshtueshme e vijimësisë në këto troje.

Pse emrat flasin më shumë se kronikat

Eqrem Çabej, themeluesi i etimologjisë shqiptare me metodë, e kishte vënë re me mprehtësinë e tij të zakonshme: për të gjurmuar të kaluarën e një gjuhe, më të vlefshmit janë emrat e qyteteve dhe të lumenjve. Arsyeja është e thjeshtë dhe e pamëshirshme. Një emër vendi nuk huazohet si një fjalë e rëndomtë; ai trashëgohet vetëm po të ketë qenë dikush atje pa ndërprerje, dikush që e ka thënë emrin çdo ditë dhe ia ka kaluar fëmijëve. Kur një popull i ri vjen dhe e merr emrin nga banorët e vjetër, ai e merr ashtu siç e dëgjon — të gatshëm, të lakuar tashmë sipas ligjeve të tingullit të atyre që ishin para tij.

Këtu qëndron forca e argumentit shqiptar. Emrat e vjetër të këtyre trojeve nuk kanë ardhur deri tek ne si fosile latine apo greke të ngrira; ata kanë kaluar nëpër sitën e gjuhës shqipe, duke u veshur me ndryshimet e saj të brendshme të tingullit. Kjo nuk është rastësi. Kjo është gjurmë gishti.

Ligjet e tingullit si vulë vërtetimi

Marrim disa shembuj që gjuhësia i ka shqyrtuar me kujdes. Qyteti antik Scodra, kryeqyteti i mbretërisë ilire, është sot Shkodra. Kalimi nga sk- nismëtare në sh- nuk është kapriço; është një ligj i rregullt i shqipes, i njëjti që e ktheu malin Scardus në Sharr. Studiuesi Norbert Jokl e kishte treguar herët se ky trajtim i grupit sk- i përket një faze shumë të hershme, parasllave, të shqipes — pra shqiptarët ishin këtu kur Slavët ende nuk kishin mbërritur.

Vargu vazhdon dhe bëhet bindës pikërisht nga përsëritja. Naissus u bë Nish, Scupi u bë Shkup, Astibus u bë Shtip, Ulpiana u bë Lipjan, lumi antik Barbanna u bë Buna (Buenë). Secili prej këtyre nuk është thjesht "i ngjashëm" me origjinalin — secili ka ecur saktësisht udhën që pritej të ndiqte sipas rregullave fonetike të shqipes. Kjo lidhet drejtpërdrejt me toponimet ilire që mbijetuan: nuk është fjala për një grumbull rastësish, por për një sistem.

Çelësi i vërtetë fshihet te Shkupi e te Lipjani, në zemër të Kosovës e Maqedonisë. Që Scupi të bëhej Shkup dhe Ulpiana të bëhej Lipjan sipas ligjeve të shqipes, dikush duhej të kishte qenë atje për t'i shqiptuar emrat ashtu — para se Sllavët t'i merrnin nga goja shqiptare. Pikërisht prej kësaj, format sllave të rajonit (Skopje, p.sh.) duket se janë marrë përmes një ndërmjetësi që i kishte përpunuar tashmë emrat. Toponimia, pra, nuk i lë vend mitit se Kosova qenka "djep" i ardhur vonë: emrat dëshmojnë të kundërtën, qetë e pa polemikë.

Ndershmëria e studiuesit: jo çdo emër është triumf

Po të ishim propagandistë e jo gjurmues, do të mjaftoheshim këtu. Por Konica na mësoi se krenaria e vërtetë nuk ka frikë nga e vërteta e plotë. Jo çdo toponim i lashtë ka ardhur me një vijë të drejtë e të pastër. Rasti i Durrësit është dëshmi e kësaj nderse intelektuale. Po të kishte ardhur drejtpërdrejt nga Dyrrachium latin sipas ligjeve të shqipes, do të prisnim një formë si *Durrëq; forma Durrës, me kalimin e tingullit drejt -s, ka shtruar mjaft diskutim, dhe disa studiues kanë menduar një ndërmjetësim. Të tjerë e shpjegojnë brenda vetë shqipes. Çështja mbetet e hapur — dhe pikërisht kjo e bën argumentin e përgjithshëm më të fortë, jo më të dobët: kur dhjetëra emra ndjekin ligjin dhe vetëm pak ngrenë pyetje, sistemi qëndron.

Lumenjtë që rrjedhin nga shqipja

Çabej vinte re se ndër emrat, ata të lumenjve janë më këmbëngulësit, sepse uji nuk shpërngulet kurrë. Vetë fjala lumë është e trashëguar, jo e huazuar, ashtu si rrymë — shenjë e një lidhjeje të vjetër mes këtij populli dhe ujërave të tij. Buna, Drini, Mati nuk janë thjesht emra; janë zëra që rrjedhin pa pushim që nga lashtësia. Kjo trashëgimi hidrologjike është një tjetër fije e rrënjëve të fjalës shqipe, që na lidhin me shtresën më të hershme ilire të këtyre trojeve.

Një hartë që nuk gënjen

Le ta themi pa zbukurime: harta e Shqipërisë etnike është një dëftesë e shkruar me emra. Aty ku toka mban ende emrat e vjetër të kaluar nëpër gojën shqiptare — nga Sharri te Shkupi, nga Nishi te Lipjani, nga Shkodra te Buna — aty ka qenë një popull që nuk ka ikur. Emrat e vendeve nuk bëjnë fjalime e nuk ngrejnë flamuj; ata thjesht qëndrojnë, të heshtur dhe kokëfortë, si dëshmitarët më të besueshëm që historia ka për të ofruar.

Burimet:

• Eqrem Çabej, Studime etimologjike në fushë të shqipes, Akademia e Shkencave e Shqipërisë.
• Norbert Jokl, studime mbi fonetikën historike të shqipes dhe trajtimin e grupit sk- (parasllav).
• Eric P. Hamp, "The Position of Albanian", në Ancient Indo-European Dialects.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania; Encyclopædia Britannica, zëri "Albanian language".
• Wikipedia, zërat Shkodër, Durrës, Lipjan, Shkup (për format e vërtetuara antike Scodra, Dyrrhachium, Ulpiana, Scupi).

— Redaksia ZHURMA