Shurdhah: qyteti i Sardës që vdiq më 1491 dhe u mbyt më 1973

Në liqenin e Vau i Dejës, tetë kilometra në lindje të Shkodrës, del nga uji një kodër e gjatë me barishte dhe shkurre. Mbi të qëndron një absidë guri, e bardhë nga gëlqerja, me një dritare të ngushtë harkore që shikon drejt pasqyrës së liqenit. Ky është Shurdhahu — dhe në dokumentet e mesjetës, Sarda. Nuk ka qenë kurrë ishull. Ishull u bë vetëm në fillim të viteve 1970, kur hidrocentrali i Vau i Dejës mbylli Drinin dhe uji u ngjit nëpër luginë derisa la jashtë vetëm majën e qytetit.

Është ndoshta i vetmi qytet mesjetar shqiptar që ka dy data vdekjeje: një më 1491, kur u shkatërrua, dhe një më 1973, kur u mbyt.

Një kodër që kontrollonte rrugën nga deti në Dardani

Vendndodhja nuk ishte e rastit. Kodra ngrihej mbi Drin, e rrethuar nga tri anë prej lumit, në atë ngushticë ku rruga tregtare nga bregdeti adriatik hyn drejt brendisë malore dhe vazhdon lart, drejt Dardanisë. Kush mbante këtë kodër, mbante kalimin. E njëjta logjikë mbrojtëse që ngriti Kalanë e Rozafës mbi bashkimin e Drinit me Bunën, ngriti edhe Sardën pak kilometra më lart në rrjedhë: një zinxhir fortesash që ruante të njëjtin korridor uji.

Vendbanimi lindi diku midis shekullit VI dhe VII — pra pikërisht në atë çast kur bota e vonë antike po shpërbëhej dhe popullsia e këtyre luginave po zbriste nga qytetet e hapura drejt kodrave të mbrojtura. Është çasti i kulturës së Komanit, e cila u zbulua vetëm pak kilometra larg, në Dalmacë. Sarda nuk është një fqinj i rastësishëm i atij horizonti: ajo është vazhdimi i tij i ndërtuar. Ku Komani la varreza, Sarda la mure.

Varreza që e lidh Sardën me Komanin

Gërmimet e para sistematike u bënë midis viteve 1967 dhe 1970 nga një ekip i drejtuar prej arkeologes mesjetare Hëna Spahiu, me Damian Komatën. Rezultatet dolën në revistën Iliria më 1974, në një studim prej rreth shtatëdhjetë faqesh që mbetet ende sot dokumenti themelor për sitin.

Spahiu zbuloi mbi kodër një varrezë arbërore të shekujve VI–VIII. Inventari i varreve — fibula, unaza, rrathë qafe, gjerdanë me kokrra qelqi, punime në bronz, argjend dhe ar — është pikërisht inventari i horizontit të Komanit. Për shkollën shqiptare të arkeologjisë, të cilën Spahiu dhe Skënder Anamali e ndërtuan varr pas varri, ky është argumenti material i vijimësisë iliro-arbërore: e njëjta popullsi, e njëjta stoli, e njëjta gjeografi, nga antikiteti i vonë deri në mesjetë. Spahiu ia kushtoi këtij problemi gjithë jetën akademike — disertacionin e mbrojti pikërisht mbi varrezën arbërore të Kalasë së Dalmacës, dhe varrezën e Shurdhahut e botoi veçmas në Iliria më 1979.

Ka diçka të drejtë në faktin që qyteti u lexua nga një grua që kishte studiuar arkeologjinë e hershme mesjetare në Budapest dhe u kthye ta zbatonte mbi Drin. Sarda nuk u "zbulua" nga një mision i huaj. Ajo u gërmua nga shqiptarët, u botua në shqip, dhe hyri në literaturën evropiane me emrin që i vunë ata.

Dy rrathë muresh dhe një qytet i sipërm

Qyteti ishte i mbyllur nga një mur që rrethonte tërë kodrën, i forcuar me kulla të formave të ndryshme; literatura e sitit numëron dymbëdhjetë prej tyre. Midis shekullit IX dhe atij XII u ndërtua rrethimi i dytë, kështu që Sarda mori formën që ruan edhe sot: një qytet i poshtëm te bregu dhe një qytet i sipërm mbi majë, secili brenda unazës së vet. Sipërfaqja brenda mureve nuk i kalonte të pesë-gjashtë hektarët — ishulli i sotëm ka rreth 7,5 hektarë, sepse uji e ka prerë kodrën më poshtë se ku ndalonin muret.

Brenda kësaj sipërfaqeje të vogël burimet numërojnë deri në katërmbëdhjetë kisha. Është një dendësi që s'ka kuptim për një fshat dhe ka kuptim të përkryer për një seli peshkopale: një qytet ku çdo lagje, çdo derë dhe çdo urdhër donte altarin e vet.

Peshkopata e Sardës

Sarda ishte seli peshkopale për katër shekuj. Burimet kishtare e njohin si peshkopatë të paktën që nga shekulli XI — dioqeza figuron e themeluar rreth vitit 1100 — dhe në shekullin XII ajo shfaqet e bashkuar në një pozicion të vetëm me Sapën fqinje. Në shekullin XIII qyteti kishte mosmarrëveshje territoriale me Shkodrën: shenja e sigurt se ishte mjaft i fortë sa të zihej për kufij.

Rrjedha e dokumenteve papnore e ndjek pastaj rënien e tij me një saktësi mizore. Më 1428 Papa Martin V bashkoi me Sardën dioqezën e Danjës. Më 1491 Papa Inocenti VIII e bashkoi vetë Sardën me dioqezën e Sapës — dhe titullin ia hoqi.

Dera e Dukagjinëve

Në shekujt e fundit të pavarësisë, Sarda ra nën juridiksionin e Dukagjinëve, njërës prej dyerve të mëdha të Arbërisë veriore. Tradita historiografike shqiptare e mban qytetin si selinë e Lekë Dukagjinit — bashkëluftëtarit dhe rivalit të Gjergj Kastriotit në Lidhjen e Lezhës, dhe emrit që Kanuni mban ende sot.

Kjo lidhje duhet mbajtur me kujdesin që i takon: dokumenti nuk e vulos, e vulos tradita. Por gjeografia e ndihmon traditën. Kanuni u ruajt gjallë pikërisht në malësinë që kjo kodër shikonte — Pulti, Dukagjini, Shala, Shosha — dhe qyteti mbi Drin ishte porta e poshtme e asaj bote. Nëse ligji i pashkruar i malësisë kishte ndonjëherë një adresë me mure, ajo adresë ishte këtu.

Dy dokumente për një vdekje: 1491

Viti 1491 shfaqet dy herë në historinë e Sardës, dhe të dyja herët do të thotë e njëjta gjë. Osmanët e shkatërruan qytetin. Papa Inocenti VIII i shuajti dioqezën duke ia bashkuar Sapës.

Rrallë ndodh që fundi i një vendbanimi mesjetar shqiptar të mund të datohet kaq saktë, dhe pothuajse kurrë nuk ndodh që të datohet nga dy arkiva që nuk flisnin me njëri-tjetrin. Kancelaria papnore nuk shkroi asnjë fjalë për ushtritë; ajo thjesht regjistroi se një seli nuk kishte më kuptim të qëndronte më vete. Ajo heshtje administrative është dëshmia më e ftohtë që kemi për atë çfarë kishte ndodhur mbi kodër.

Qyteti nuk u ringrit kurrë. Emri mesjetar Sarda u tret ngadalë nga përdorimi dhe mbi vend mbeti toponimi malësor Shurdhah.

Uji: 1973

Vdekja e dytë erdhi pa ushtri. Në fillim të viteve 1970 përfundoi diga e hidrocentralit të Vau i Dejës dhe lugina e Drinit u mbush. Uji zuri fshatra, ara, rrugë dhe pjesën e poshtme të Sardës. Rrethimi i jashtëm i mureve dhe kullat e qytetit të poshtëm mbetën nën liqen; mbi ujë doli vetëm qyteti i sipërm, i shndërruar nga kodër strategjike në ishull turistik prej 7,5 hektarësh, ku shkohet me varkë nga diga ose nga Rragami.

Ka një ironi që nuk duhet zbukuruar. E njëjta gjeografi që e bëri Sardën të fuqishme — ngushtica e Drinit — është ajo që e mbyti. Lumi që i dha qytetit mbrojtjen nga tri anë ia dha më vonë ujin nga të katërta.

Arkeologët u kthyen

Gjysmë shekulli pas Spahiut, siti u rihap. Më 2017 një mision i përbashkët franko-shqiptar — drejtuar nga Etleva Nallbani, Véronique Gallien dhe Helidon Sokoli, me Institutin e Arkeologjisë në Tiranë, Shkollën Franceze të Romës dhe njësinë e CNRS-së «Orient et Méditerranée» — punoi mbi kishën e majës.

Ajo doli një ndërtesë njënefëshe 19,50 × 5,70 metra nga jashtë, me mure 0,55–0,80 m të trashë, me absidë gjysmërrethore në lindje, me narteks, me varre në narteks dhe me gjurmë stolash përgjatë murit perëndimor. Analiza e muraturës tregoi dy faza ndërtimi: kisha ishte zgjeruar në një moment të dytë. Gjashtë ndërtesa u modeluan në tre dimensione me fotogrametri nga droni.

Absida që shihet sot mbi ujë në çdo fotografi të ishullit — ajo e bardha me dritaren e ngushtë — është pikërisht kjo. Qyteti që humbi peshkopatën më 1491 dhe luginën më 1973 e ka ende kishën e vet në këmbë, dhe tani e ka edhe të matur milimetër për milimetër.

Pse Shurdhahu ka rëndësi

Sepse në pak hektarë ai mbledh tërë zinxhirin që ne zakonisht e tregojmë të shkëputur: varrezën e horizontit të Komanit që dëshmon vijimësinë; murin e shekullit IX që dëshmon organizim; peshkopatën që dëshmon shtet kishtar; derën e Dukagjinëve dhe Kanunin që dëshmojnë ligj; dhe më 1491 shkatërrimin osman që i mbylli të gjitha njëherësh.

Nuk është një gërmadhë. Është një prerje tërthore e mesjetës arbërore, e ruajtur nga uji që e mbyti.