Opinga: këpuca prej një cope lëkure që ecën nga Iliria te malësia shqiptare

Para se këmba të mësonte gurin, e mësoi lëkurën. Opinga — këpuca më e vjetër e maleve shqiptare — s'ka qafë të lartë as thembër; është një copë e vetme lëkure e papërpunuar, e mbledhur rreth këmbës e lidhur me rripa e me penj leshi, me majën shpesh të kthyer lart si hark i vogël. E thjeshtë sa s'ka ku të shkojë më tej, ajo mbante barinjtë në shkëmb, kryengritësit në pusi e vallëtarët në odë, dhe u përsërit e njëjtë nga Malësia e Veriut deri te arbëreshët e Italisë — një hap i heshtur i të njëjtit popull.

Çka është opinga

Në formën më të thjeshtë, opinga bëhej prej një cope të vetme lëkure në trajtë drejtkëndore. Buzët i mblidheshin me rripa lëkure teksa afroheshin te këmba dhe shtrëngoheshin me penj leshi. Nuk qepej si këpuca e sotme: përkulej, lidhej dhe merrte formën e këmbës që e mbante. Lëkura ishte kryesisht e lopës, e regjur në shtëpi nga vetë burrat — një zejtari e përditshme, jo e specializuar, që çdo shtëpi malësore e dinte. Kjo thjeshtësi ishte edhe forca e saj: një këpucë që mund të bëhej kudo, me atë që kishte katundi, pa treg e pa mjeshtër.

Nga Iliria te Onufri

Gjurma e opingës është e vjetër sa vetë banimi i këtyre trojeve. Dëshmi arkeologjike të shekujve V–IV para erës sonë e tregojnë atë si element të kulturës ilire, të dallueshme qartë nga sandalja greko-romake dhe, më vonë, nga këpuca tipike e popujve sllavë. Në shekullin XVI, ikonat e Onufrit e dokumentojnë sërish në këmbët e figurave. Në vitin 1610, patrici venedikas Marino Bizzi shënoi se burrat e Mirditës mbanin opinga prej lëkure lope, të përgatitura nga vetë ata. Nuk është pretendim i një «lashtësie të pandërprerë e të pandryshuar» — forma ka luajtur nga krahina në krahinë e nga shekulli në shekull — por vetë ngulmimi i së njëjtës ide, i së njëjtës këpucë prej një cope lëkure, nëpër dy mijë e ca vjet, flet për një vijimësi materiale që rrallë i është njohur këtij vendi.

Format krahinore

Ashtu si plisi ndryshonte nga fshati në fshat, edhe opinga kishte shumë fytyra. Regjistrat etnografikë dallojnë llojet sipas mënyrës si qepej maja, si lidheshin rripat e gjuhëzat, si endej pjesa e sipërme dhe si zbukurohej: opinga me qafe, me rripa, me gjuhëz, me qëndisje, me xhufka, me kaçurrela. Në disa treva maja kthehej lart në një kthesë të theksuar; në të tjera qëndronte më e sheshtë. Zbukurimi nuk ishte kotësi — një opingë e qëndisur me xhufka ishte këpucë feste, pjesë e paraqitjes së burrit a të gruas në ditë të mëdha, ndryshe nga opinga e thjeshtë e punës së përditshme.

Vendi në veshjen kombëtare

Opinga është themeli i kostumit — fjalë për fjalë, pjesa që prek tokën. Mbi të ngrihen tirqit e bardhë të shajakut në veri ose fustanella e palosur në jug, xhamadani i qëndisur, brezi i endur dhe, në krye, plisi i bardhë; te gratë, po ai themel mban xhubletën fund-kambanë. E njëjta këpucë përsëritet përtej çdo kufiri që shqiptarët s'e kanë vizatuar vetë: nga Malësia e Kosova te Çamëria, e deri te arbëreshët e Greqisë dhe të Italisë, që e ruajtën bashkë me gjuhën. Forma e opingës — këpuca prej një cope lëkure — s'është vetëm shqiptare; e ndajnë shumë popuj fshatarë të Ballkanit. Por vendi i saj në veshjen kombëtare, dëshmia ilire dhe emri i saj shqip e bëjnë atë një nyjë të vogël në rrjetin e gjerë të një kulture që u lejua rrallë të tregohej e plotë.

Nën harresë dhe rikthimi

Me këpucën industriale, opinga u tërhoq nga përditshmëria dhe mbeti kryesisht kujtim i pleqve e rekuizitë e skenës folklorike. Por vitet e fundit disa këpucarë — mes tyre Hysen Osmani e Preng Gjergji — janë kthyer ta punojnë me dorë sërish, duke e nxjerrë opingën nga vitrina te këmba. Sot e gjejmë në festivale, në ansamble e në ditë kombëtare: jo si nostalgji e as si kitsch, po si një copë dinjiteti prej lëkure, e njohur menjëherë, që mban ende në majën e saj të kthyer një pjesë të hartës së heshtur të një populli.