Taulantët: fisi ilir i bregut që e mbajti Durrësin dhe e rriti Pirron e Epirit

Emri i tyre është një nga më të vjetrit që Europa ka shkruar për popujt e këtij bregu. Kur Hekateu i Miletit hartonte përshkrimin e tij të botës në shekullin VI p.e.s., mes emrave që i dukeshin të denjë për t'u shënuar ishin edhe taulantët — fisi ilir i fushës ku sot shtrihet Durrësi. Ata nuk qenë një popullsi anësore që historia e prek kalimthi: mbi tokën e tyre u ngrit qyteti që ndezi Luftën e Peloponezit, dhe nga oborri i mbretit të tyre doli në fron një fëmijë që bota do ta njihte si Pirron e Epirit.

Pse ka rëndësi

• Taulantët janë ndër popujt ilirë të parë të regjistruar me emër në letërsinë e lashtë — Hekateu i Miletit i shënon në shekullin VI p.e.s., pra emri i tyre është më i vjetër se shumica e emrave kombëtarë të Europës së sotme.
• Epidamni — Durrësi i sotëm — u themelua rreth vitit 627 p.e.s. mbi tokën taulante, dhe kriza e vitit 435 p.e.s., kur oligarkët e dëbuar u lidhën me taulantët për ta rimarrë qytetin, u bë shkëndija e konfliktit Korkyra–Korinth që çeli Luftën e Peloponezit (431–404 p.e.s.).
• Mbreti taulant Glauk (rreth 335–295 p.e.s.) refuzoi dyqind talenta që Kasandri i ofroi për ta dorëzuar Pirron fëmijë, e rriti në shtëpinë e vet dhe më 307/306 p.e.s. e vuri dymbëdhjetëvjeçarin në fronin e Epirit me forcë ushtarake.

Emri që hyri i pari në hartën e botës

Hekateu i Miletit, gjeografi që u përpoq i pari ta rreshtonte botën e njohur në një libër, i regjistroi taulantët në shekullin VI p.e.s. Kjo është një hollësi që meriton të qëndrohet mbi të një çast: para se të ekzistonte shumica e emrave që sot i quajmë kombe europiane, dikush në Jon kishte shkruar tashmë emrin e popullit që banonte mes Matit dhe Shkumbinit.

Dijetarët nuk janë krejt në një mendje për çdo hollësi të asaj dëshmie — te Hekateu shfaqet edhe emri «kelidonë», dhe diskutohet nëse kemi të bëjmë me një emërtim të huaj të vënë nga jashtë (ekzonim) apo me një keqkuptim të grekëve. Po ashtu, mbreti më i hershëm që përmendet për Iliri — Galauri, ose Galabri, i vendosur nga Polieni në fund të shekullit VII p.e.s. — mbetet i diskutueshëm: një pjesë e studiuesve e vënë në dyshim vërtetësinë e pasazhit të Polienit, i cili shkroi shtatë-tetë shekuj pas ngjarjes. Këto rezerva nuk e cenojnë thelbin; e forcojnë. Një traditë që i mban të dallueshme faktet nga legjendat është traditë e shëndoshë.

Fusha mes Matit dhe Shkumbinit

Taulantët zotëruan, në kohë të ndryshme, një pjesë të mirë të fushës mes Drinit dhe Vjosës; bërthama e tyre shtrihej mes luginave të Matit dhe të Shkumbinit, me qendër atje ku sot është Durrësi. Ky nuk është një detaj gjeografik i thatë. Është fusha më pjellore e bregut lindor të Adriatikut dhe, njëkohësisht, dera nga e cila Ballkani perëndimor del në det. Kush e mbante atë fushë, mbante lidhjen mes brendisë ilire dhe botës mesdhetare.

Prandaj historia e taulantëve nuk lexohet si histori e një fisi malor të mbyllur, por si histori e një fuqie bregdetare që u desh të merrej vazhdimisht me kolonë grekë, me mbretër maqedonas, me diadokë dhe në fund me Romën. Ata qenë fqinjë të dardanëve në lindje dhe pjesë e po asaj familjeje të gjerë popujsh që ilirët e mbulojnë si emër.

Epidamni: një qytet i huaj mbi tokë taulante

Rreth vitit 627 p.e.s. kolonë nga Korinthi dhe Korkyra (Korfuzi i sotëm) themeluan Epidamnin — Durrësin e sotëm — në territorin taulant. Qyteti mbajti institucionet qytetare greke, por dëshmitë tregojnë një përzierje kulturore mes kolonëve dhe vendasve ilirë; dhe taulantët ushtruan mbi të kontroll territorial, herë-herë edhe sundim të drejtpërdrejtë. Me fjalë të tjera: qyteti ishte grek në ligj dhe ilir në rrethinë, dhe të dyja palët e dinin këtë.

Më 435 p.e.s. kjo tension shpërtheu. Oligarkët e dëbuar nga Epidamni u lidhën me taulantët fqinjë për ta rimarrë qytetin dhe e rrethuan atë, duke i shkaktuar dëme të rënda. Demokratët brenda mureve kërkuan mbështetjen e Korinthit; të dëbuarit iu drejtuan Korkyrës. Kështu Epidamni u bë pika ku u ndez përplasja Korkyra–Korinth — përplasja që hapi Luftën e Peloponezit (431–404 p.e.s.), luftën që Tukididi do ta bënte themelin e historiografisë perëndimore.

Duhet thënë qartë, sepse rrallë thuhet: konflikti më i studiuar i antikitetit grek nisi nga një krizë mbi bregun tonë, dhe njëra prej palëve që e ndezën ishin taulantët.

Glauku, mbreti që nuk u shit për dyqind talenta

Kulmi i mbretërisë taulante mban emrin e një njeriu: Glauku (sundoi rreth 335–295 p.e.s.), i biri i Pleuratit dhe bashkëshort i Beresë, princeshë molose nga Epiri.

Emrin e tij e ndeshim që në vitin e parë të sundimit. Më 335 p.e.s., Glauku u lidh me Klitin, të birin e mbretit dardan Bardhyl, kundër Aleksandrit të Madh te Peliumi, një qytet i fortifikuar në Dasareti. Aleksandri fitoi me mashtrim taktik — një stërvitje falange njëqind burra e gjerë dhe njëqind e njëzet e thellë, e ndjekur nga një sulm nate me rreth shtatë mijë veta. Ilirët u thyen; Kliti i vuri zjarrin Peliumit dhe u tërhoq në tokën e Glaukut. Por ka një hollësi që fitorja maqedonase nuk e mbuloi dot: Glauku dhe taulantët nuk e pranuan kurrë sundimin maqedonas dhe mbetën të pavarur.

Pastaj vjen skena për të cilën Glauku kujtohet më shumë. Rreth vitit 317 p.e.s., pasi Eakidi u dëbua nga froni i Epirit, foshnja Pirro u soll te oborri taulant. Plutarku e ruan pamjen: fëmija zvarritet drejt mbretit dhe i kap gjunjët. Kasandri — zoti i Maqedonisë, njeriu që nuk kishte zakon të kërkonte dy herë — ofroi dyqind talenta për ta marrë djalin. Glauku refuzoi. Beresa e rriti Pirron bashkë me bijtë e vet, dhe burimet lënë të kuptohet se mbreti ilir e mbajti thuajse si bir të adoptuar.

Refuzimi nuk mbeti gjest moral pa pasoja. Në vitet 314–312 p.e.s. Glauku u ndesh me Kasandrin: humbi një herë, pastaj e theu detyrimin e traktatit, rrethoi Apoloninë dhe deri më 312 p.e.s. e mori Epidamnin me ndihmë spartane. Dhe më 307/306 p.e.s. ai hyri i armatosur në Epir dhe e vendosi Pirron dymbëdhjetëvjeçar në fron, me kujdestarë kundër Kasandrit.

Kjo është, në kuptimin më të drejtpërdrejtë, një mbretëri ilire që cakton mbretin e Epirit. Pirro i Epirit — gjenerali që Roma do ta kujtonte me frikë, njeriu që i dha gjuhëve të botës shprehjen «fitore pirrike» — u strehua, u rrit dhe u kthye në fron nga një mbret taulant. Më 302 p.e.s. Glauku ende sundonte, sepse Pirro shkoi ta vizitonte në oborr. Data e vdekjes së tij nuk është shënuar askund.

Monedhat me emrin e mbretit

Rreth vitit 280 p.e.s., mbretërit Monun dhe pas tij Mytil prenë në Dyrrahion monedha — Monuni në argjend, Mytili në bronz — që mbanin emrin e mbretit bashkë me simbolin e qytetit. Një monedhë është dokument pushteti: kush e vë emrin e vet mbi metalin që qarkullon në një qytet, e drejton atë qytet. Ky është dëshmimi më i thatë dhe më bindës se autoriteti ilir mbi Durrësin nuk qe episod, por rend.

Roma, dhe llogaria e vitit 167

Fundi erdhi si për të gjithë Ilirinë. Pas Luftës së Tretë Ilire, kur mbretëria e Gentit u shemb nën Romën, Senati romak u dha lirinë taulantëve më 167 p.e.s. — dhe arsyeja që Livi shënon është e pahijshme sa është edhe njerëzore: sepse e kishin braktisur mbretin e vet.

Historia nuk duhet zbukuruar. Taulantët e blenë mbijetesën me një braktisje, dhe liria që fituan doli e shkurtër: gjatë fushatës ilire të Oktavianit (35–33 p.e.s.) ata u mundën bashkë me fise të tjera në një ekspeditë të vetme. Pas kësaj emri i tyre del ngadalë nga historia politike.

Bregu që e mban ende emrin

Nga taulantët nuk mbeti as dinasti, as arkiv, as kod ligjor i shkruar. Mbeti diçka tjetër, më e vështirë për t'u shkatërruar: një emër i ngulitur në një breg. Shëtitorja bregdetare e Durrësit sot quhet Taulantia — një qytet që i ka ndërruar zotëruesit njëzet herë, e mban ende në gojë emrin e popullit që e kishte fushën para se qyteti të ekzistonte.

Ky është kuptimi i vërtetë i një ekspozite të tillë. Nuk e ndërtojmë sepse taulantët fituan — ata humbën, si të gjithë. E ndërtojmë sepse dëshmia e tyre e vendos një popull të këtushëm në rrjedhën qendrore të historisë europiane, jo në shënimet në fund të faqes: te Hekateu, te Tukididi, te Plutarku, te Livi. Dhe sepse një mbret nga ky breg, kur iu ofruan dyqind talenta për një fëmijë, tha jo.