Miti i kundërt: a ishin vërtet ilirët paraardhësit tanë?

Çdo komb e ka mitin e vet të lavdisë; vetëm kombet e pjekura kanë guximin t'i shqyrtojnë mitet edhe kur janë të tyret. Konica do të kishte qeshur me ata që e ngrenë ilirizmin në fe kombëtare, por do të ishte zemëruar po aq me ata që, nën maskën e "shkencës ftohtë", duan të na shkëputin nga toka ku rrojmë prej tri mijë vjetësh. Ky shkrim merr përsipër pikërisht pohimin e kundërt — atë që dëgjohet herë pas here, sidomos nga historiografi armiqësore: se shqiptarët nuk rrjedhin nga ilirët, se janë "ardhacakë", se lidhja iliro-shqiptare është një trillim i Rilindjes. E shtrojmë pohimin hapur dhe e peshojmë me dëshmi, jo me ndjenjë.

Çfarë pretendon miti

Versioni i fortë i tezës armiqësore thotë se shqiptarët u shfaqën në Ballkan vetëm në mesjetë — gjoja erdhën nga diku tjetër, gjetën emrat e vendeve gati dhe i trashëguan nga popuj që s'ishin të tyret. Ky pohim nuk lind nga laboratori; lind nga politika. Ai u ndërtua për t'u mohuar shqiptarëve të drejtën mbi trojet e tyre, veçanërisht mbi Dardaninë e sotme Kosovë. Prandaj e trajtojmë si mit që duhet ekzaminuar, jo si burim që duhet cituar. Por ndershmëria intelektuale kërkon të pranojmë diçka: ekziston edhe një version i butë, krejt legjitim, i debatit — dhe ai meriton përgjigje serioze.

Ku ka debat të vërtetë shkencor

Le ta themi qartë, pa frikë: midis specialistëve ka mosmarrëveshje reale, por jo për atë çka mendojnë militantët nga të dyja anët. Askush serioz sot nuk e diskuton që shqiptarët janë popull autokton ballkanas. Debati është më i hollë: a rrjedh shqipja drejtpërdrejt nga ilirishtja, apo nga një gjuhë paleobalkanike e afërt me të — ndoshta me përbërës dako-trakas a dardan? Problemi është se nga vetë ilirishtja kemi shumë pak: pothuajse asnjë tekst, vetëm emra njerëzish e vendesh dhe disa fjalë të rralla. Mungesa e dëshmive të drejtpërdrejta nuk është provë kundër nesh; është thjesht heshtja e shekujve. Kjo është ana e ndershme e çështjes — dhe pikërisht këtu shumë harrojnë se "i paprovuar plotësisht" nuk do të thotë "i përgënjeshtruar".

Dëshmia e gjuhës

Gjuha mban kujtesën më të vjetër të një populli. Eqrem Çabej, themeluesi i albanologjisë moderne, tregoi se vijimësia nuk është besim, por ligjësi fonetike. Emrat e lashtë të vendeve kanë ardhur deri tek ne duke ndjekur saktësisht rregullat e tingullit të shqipes: Scodra u bë Shkodër, Scardus u bë Shar, Lissus u bë Lesh (Lezhë), Dyrrachium u bë Durrës, Aulon u bë Vlonë. Këto kalime nuk mund t'i bëjë një popull i ardhur vonë që do t'i kishte marrë emrat të gatshëm; ato kërkojnë një zinxhir të pandërprerë gojëdhënieje brenda së njëjtës gjuhë, siç e tregojmë te toponimet ilire që mbijetuan. Po ashtu, kur ilirishtja vetë hesht, flet kushërira e saj mesape në Italinë e jugut: fjalë si biliā (bijë), aran (arë), menza (mëz) gjejnë barasvlerë vetëm në shqip dhe në asnjë gjuhë tjetër. Këtë fill e ndjekim gjerësisht te gjuha ilire dhe vijimësia me shqipen.

Dëshmia e dheut dhe e gjakut

Atje ku gjuhëtari hesht, fillon arkeologu — dhe sot edhe gjenetisti. Studimi i ADN-së së lashtë i vitit 2023 ("Ancient DNA reveals the origins of the Albanians"), që krahasoi mbi gjashtë mijë gjenomë të lashtë, gjeti diçka mahnitëse: prejardhja atërore e shqiptarëve ruan vijimësi që nga popullatat e Epokës së Bronzit në Ballkanin perëndimor — pikërisht ata që njihen si ilirë. Më tej, vijimësia e ardhësisë së Bronzit dhe Hekurit në Shqipërinë e hershme mesjetare u zbulua më e fortë sesa në rajonet fqinje. Sigurisht, ka edhe një shtresë të mëvonshme përzierjeje me popullsi sllave — të dhënat nuk e fshehin, dhe as ne nuk e fshehim. Por bërthama mbetet vendëse, e formuar në vend gjatë mijëvjeçarëve. Ky është testi që miti i "ardhacakëve" nuk e kalon.

Përgjigjja e ndershme

Atëherë, a ishin ilirët paraardhësit tanë? Përgjigjja e matur është: po, në thelb — me kujdesin që shkenca kërkon për detajet. Shqiptarët janë trashëgimtarët kryesorë të botës paleobalkanike perëndimore, qendra e së cilës ishte iliriteti, qoftë edhe nëse fillin gjuhësor nuk e ndjekim dot deri në çdo bashkëtingëllore. Teza ilire mbetet historikisht e vlefshme, e mbështetur nga gjuha, dheu dhe gjaku; ajo ka humbur vetëm sigurinë naïve të shekullit XIX, jo bazën. Kjo është rrëfenja që e zbërthejmë plotësisht te Ilirët: paraardhësit e shqiptarëve. Konica do të na këshillonte: mbroni të vërtetën tuaj, por mbrojeni me dëshmi, jo me britma — sepse e vërteta e mbrojtur me dëshmi nuk ka nevojë për britma.

Burimet:

• Eqrem Çabej, "Studime etimologjike në fushë të shqipes" — mbi vijimësinë toponimike Scodra: Shkodër, Lissus: Lesh etj. (përmbledhur te gazetadielli.com, "Çabej and Modern Albanology")
• "Origin of the Albanians" dhe "Proto-Albanian language", Wikipedia (përmbledhje e konsensusit akademik mbi prejardhjen paleobalkanike)
• "Illyrians" dhe "Paleo-Balkan languages", Wikipedia (dëshmitë mesape: biliā, aran, menza)
• L.-R. Davranoglou et al., "Ancient DNA reveals the origins of the Albanians", bioRxiv (2023), 10.1101/2023.06.05.543790
• "The theory of the Illyrian origin of Albanians is historically valid", Gazeta Dielli

— Redaksia ZHURMA