Shqipja dhe ilirishtja: lidhja e humbur dhe e gjetur

Ka pak çështje në albanologji që janë trajtuar me aq pasion e aq pak qetësi sa lidhja midis shqipes së sotme dhe ilirishtes së lashtë. Çështja meriton të dyja: pasionin, sepse prek vetë rrënjën e kombit; por edhe qetësinë, sepse mahnia kombëtare është armiku i parë i së vërtetës. Le ta themi që në fillim, me ndershmërinë që e kërkojnë mjeshtrit e gjuhësisë shqiptare: lidhja shqipe–ilirishte nuk është një teoremë e provuar me shenjë barazimi, por hipoteza më e arsyeshme që kemi — dhe shumë larg të qenët një ëndërr atdhetare.

Një gjuhë pa libra

Vështirësia themelore qëndron te dëshmia. Ilirishtja nuk na la asnjë tekst, asnjë mbishkrim të gjatë, asnjë frazë të plotë. Çka kemi prej saj është një grusht fjalësh të cituara nga autorë grekë e latinë, dhe — mbi të gjitha — një thesar i pasur emrash: emra njerëzish (Bardylis, Teuta, Gentius), emra fisesh, emra lumenjsh e malesh, emra qytetesh. Mbi këtë lëndë të copëtuar onomastike duhet ngritur çdo gjykim. Kush pret prej saj siguri matematike, do të zhgënjehet; kush e lexon me kujdes, do të gjejë gjurmë domethënëse.

Pikërisht këtu nis edhe vërejtja e drejtë: po të mos kishim asnjë provë tjetër, do të mund të thoshim vetëm se shqipja është një degë më vete e familjes indoevropiane, e lindur diku në Ballkanin perëndimor. Por prova ka — dhe ajo ndërtohet jo nga një argument i vetëm, por nga disa që përkojnë.

Argumenti i gjeografisë

I pari dhe më i fortë është argumenti i vendit. Shqiptarët jetojnë sot pikërisht atje ku dikur jetonin fiset ilire: në bregun e Adriatikut, nga Shkodra te Vlora, dhe thellë në brendi. Eqrem Çabej e ngriti këtë mbi çdo gjë: nuk ka asnjë dëshmi historike, as të drejtpërdrejtë as të tërthortë, që shqiptarët të jenë ardhacakë në këto troje. Asnjë kronist nuk shënon një mërgim të madh që do t'i kishte sjellë këtu nga gjetkë. Vijimësia e banimit — ajo që studiuesit e quajnë autoktoni — është themeli mbi të cilin qëndron e gjithë ndërtesa, siç e shtjellojmë te historia e ilirëve si paraardhës.

Edhe gjuhëtari kroat Radoslav Katičić, larg çdo dyshimi për anësi shqiptare, shkroi se "është e natyrshme të shohim te shqipja vijuesen moderne të gjuhës ilire", duke vënë në dukje se trualli shqiptar përkon pikërisht me Ilirinë në kuptimin e ngushtë të fjalës.

Dëshmia e tingujve dhe e emrave

Argumenti i dytë vjen nga vetë gjuha. Disa emra vendesh të lashta kanë mbijetuar te shqipja jo si huazime të vona, por të veshur me rrobën e ligjeve tingullore të saj. Shkodra, Durrësi (Dyrrhachium-i antik), Vlora, Drini, Mati — këto nuk u erdhën shqiptarëve gati nga latinishtja apo greqishtja; ato kaluan nëpër filtrin e brendshëm të zhvillimit fonetik shqip, gjë që do një gojë që i ka folur ato pandërprerje nga lashtësia. Një popull i ardhur vonë do t'i kishte trashëguar këto emra në trajtën zyrtare të perandorisë, jo në trajtën e tyre të rrjedhur shqip. Këtë çështje e shtjellojmë gjerë te vijimësia gjuhësore mes ilirishtes dhe shqipes.

Shtohet edhe një tregues i tërthortë por i fuqishëm: fjalët e vjetra detare e bregdetare te shqipja. Po të ishin ardhacakë malësorë, shqiptarët do ta kishin huazuar fjalorin e detit; fakti që një pjesë e tij duket e trashëguar, flet për një popull që e ka njohur bregun prej kohësh.

Kundërshtia: teoria trake

Ndershmëria intelektuale na detyron të mos e fshehim kundërshtinë. Një pakicë studiuesish — mes tyre amerikani Eric Hamp në disa punime dhe gjermani Gottfried Schramm — kanë parashtruar se paraardhësja e shqipes mund të mos jetë ilirishtja e bregut, por një e folme trake ose dako-moese e Ballkanit lindor, që do të kishte ardhur drejt perëndimit në antikitetin e vonë. Si argument sjellin disa tipare të fjalorit dhe paralele toponimesh në lindje, si dhe shfaqjen relativisht të vonë të emrit "shqiptar" te burimet bizantine.

Kjo teori nuk është propagandë armiqësore dhe nuk duhet ngatërruar me trillimet politike — që janë gjë tjetër — të cilave u përgjigjet veçmas përgënjeshtrimi i mitit se shqipja qenka gjuhë e re. Teoria trake është një hipotezë shkencore pakice, e diskutueshme me argumente. Por edhe ajo nuk e ndan shqipen nga lashtësia ballkanike: e zhvendos vetëm djepin pak më në lindje, brenda të njëjtës botë paleoballkanike. Sido që ta lexosh, shqiptarët mbeten një popull i vjetër i këtyre trojeve, jo emigrantë të mesjetës.

Lidhja me mesapishten

Një hShenjë e fundit ndihmon. Në Itali të jugut, ilirët e shpërngulur folën mesapishten, gjuhë po ashtu e dëshmuar vetëm me emra e mbishkrime të shkurtra. Antroponimet mesape kanë përkime të afërta me ato ilire — dhe disa studiues gjejnë në to jehona të largëta të shqipes. Kjo nuk është provë e prerë; është një fije më shumë në një tërheqje argumentesh që, marrë veç e veç, mbeten të dobëta, por bashkë rëndojnë seriozisht në anën e vijimësisë ilire.

Përfundimi i një gjuhëtari të ndershëm

Pra: a është shqipja bijë e ilirishtes? Përgjigjja e ndershme është "me shumë gjasë, po — por pa certifikatën që do të na e jepte një tekst ilir i gjatë, të cilin koha s'na e ruajti". Konica do të kishte buzëqeshur me ata që e kthejnë hipotezën në dogmë po aq sa me ata që, prej snobizmi a armiqësie, e mohojnë vijimësinë e dukshme. E vërteta nuk ka nevojë për teprime: shqipja është një gjuhë e lashtë, e rrënjosur thellë në dheun e vet, dhe trashëgimtarja më e besueshme e asaj bote ilire që dikur fliste mbi të njëjtin breg. Lidhja u humb në heshtjen e shekujve pa shkrim — por u gjet sërish te toka, te tingujt dhe te emrat që ende i themi sot.

Burimet:

• Eqrem Çabej, Studime etimologjike në fushë të shqipes dhe Hyrje në historinë e gjuhës shqipe (Tiranë).
• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History; shkrime mbi prejardhjen e shqipes.
• Radoslav Katičić, Ancient Languages of the Balkans (Mouton, 1976).
• Eric P. Hamp, "The Position of Albanian", në Ancient Indo-European Dialects (1966).
• "Illyrian language" dhe "Origin of the Albanians", Encyclopædia Britannica / akademia ndërkombëtare.

— Redaksia ZHURMA