Mitologjia ilire

Nga një panteon i tërë nuk na ka mbetur asnjë tempull i madh, asnjë libër i shenjtë, asnjë emër perëndie i shkruar nga dora e vetë besimtarit. Feja e ilirëve — e popullit që banoi bregun lindor të Adriatikut dhe malet e brendshme për mbi një mijë vjet para se Roma t'i quante «provincë» — na arriti e copëtuar dhe, çka është më e rëndë, e përkthyer. Emrat e hyjnive të tyre i njohim gati vetëm sepse skalitësi romak i barazoi me perënditë e veta: Redonin e bëri patron detarësh si Neptunin, Medaurin e afroi me Marsin, Thanën me Dianën. Kjo është njëkohësisht mbijetesa dhe fshirja — një rrjet i tërë simbolik që erdhi deri te ne vetëm në gjuhën e pushtuesit, me emrin e vet gjysmë të harruar. E megjithatë, siç do të shohim, ai rrjet nuk vdiq: ai zbriti nga altari te gojëdhëna dhe vazhdoi të jetojë fshehurazi në dragoin, zanën dhe gjarprin e vatrës të mitologjisë popullore shqiptare.

Pse ka rëndësi

• Nga feja e ilirëve nuk mbeti asnjë tempull i madh, asnjë libër i shenjtë dhe asnjë emër perëndie i shkruar nga vetë besimtari: panteoni na arriti i copëtuar dhe i përkthyer në gjuhën e pushtuesit.
• Burimet janë kryesisht epigrafike — mbishkrime votive të epokës romake ku emri vendas shfaqet i barazuar me një hyjni romake: Redoni me Neptunin, Medauri me Marsin, Thana me Dianën.
• Rrjeti simbolik nuk vdiq me altarët: ai zbriti te gojëdhëna dhe vazhdon të jetojë te dragoi, zana dhe gjarpri i vatrës në mitologjinë popullore shqiptare.

Perënditë që mbijetuan në përkthim

Burimet për panteonin ilir janë kryesisht epigrafike — mbishkrime votive të epokës romake, ku emri vendas shfaqet i shoqëruar me një hyjni romake. Më i njohuri është Redon-i, një mbrojtës i lidhur me detin dhe lundrimin: dedikime «DEO REDONI» janë gjetur në Santa Maria di Leuca të Puljes dhe emri i tij shfaqet mbi monedha të Lisit (Lezhës) e të Daorsonit — dëshmi e një kulti bregdetar që ndoqi rrugët detare ardiane. Në Risinium (Risanin e sotëm, në Gjirin e Kotorrit) adhurohej Medauri, një hyjni kalorës me heshtë, mbrojtës i qytetit, të cilit një legat romak, bir i Risiniumit, i kushtoi një mbishkrim në vargje në Lambaesis të Afrikës. Te iapodët e veriut, pranë burimit të Privilicës afër Bihaçit, mbishkrimet nderojnë Bindin të barazuar me Neptunin — një hyjni ujërash e burimesh. Dhe në Topusko, çifti hyjnor Vidasus dhe Thana u shkri nga Roma me Silvanin dhe Dianën — zoti i pyllit dhe zonja e gjuetisë.

Mbi të gjitha këto qëndron një gjurmë edhe më e thellë: gjuhëtari antik Hesihi shënon mes ilirëve një Deipaturos — një «At-qiell», emër që rrjedh drejtpërdrejt nga rrënja e përbashkët indo-europiane *Dyēus-ph₂tēr, e njëjta që dha Zeus-Pater te grekët dhe Ju-piter te romakët. Nuk është huazim: është dëshmi se ilirët e mbanin të njëjtin baba-qiell të lashtë si gjithë popujt indo-europianë — një hallkë e barabartë në rrjetin fetar të antikitetit, jo një degë e vonuar e tij.

Gjuha si altar: En-i, e enjtja dhe Zonja e Bukurisë

Aty ku guri hesht, gjuha flet. Studiues të mitologjisë shqiptare kanë propozuar — si hipotezë, jo si fakt i mbyllur — se emrat e disa ditëve të javës ruajnë emra hyjnish të lashta pagane, ashtu si «dies Iovis» ruan Jupiterin. Kështu e enjtja lidhet me një hyjni zjarri e qielli të quajtur En (a Enji), po ashtu si te latinishtja dita e Jupiterit; dhe e premtja me Prenden — «Zonjën e Bukurisë», hyjneshën e dashurisë, që në besimin popullor u shkri më vonë me Shën Prenden e krishterë. Disa e lidhin edhe vetë fjalën Perëndi me këtë rrënjë të vjetër qiellore. Këto etimologji mbeten të debatuara — por vetë fakti që një popull i mbajti emrat e perëndive të harruara të fshehura brenda kalendarit të përditshëm tregon se sa thellë kishte zbritur besimi para se të shuhej altari.

Gjarpri, dielli dhe tuma: një kult pa tempuj

Ilirët e brendshëm nuk ngritën tempuj monumentalë si grekët. Kulti i tyre ishte i vendosur në natyrë — te burimet, korijet e shenjta dhe tumat mbi të vdekurit. Arkeologjia e hekurit ilir (nekropolet e Glasinacit, të Matit, të Kukësit) na jep gjuhën e vet simbolike: dielli paraqitet me rrathë bashkëqendrorë, spirale dhe motivin e «anijes së diellit» me zogj uji; dhe gjarpri — i skalitur në stoli, karfica e varëse — shfaqet si totem mbrojtës, roje e shtëpisë e e pjellorisë. Varrimi nën tuma, me plaçka varri për jetën tjetër, dëshmon një besim të qartë në një ekzistencë përtej vdekjes. Ky ishte një sistem i tërë kozmologjik — diell, gjarpër, ujë, të parët — që Roma nuk e shkatërroi me dekret, por e treti ngadalë në «fenë greko-romake», duke ia zhbërë emrin pa ia zhbërë formën.

Emrat që burimet e lashta i shkruan

Periudha romake ka lënë gjurmë materiale që gojëdhëna nuk i lë: mbishkrime mbi statuja, monumente, monedha. Një numër i konsiderueshëm vjen edhe nga Apulia juglindore e Italisë, në gjuhën mesapike — e afërt me ilirishten, megjithëse vetë kjo afri mbetet e debatuar në nivele kryesisht spekulative.

Emri më intrigues është Bato: një nga emrat personalë ilirë më të shquar, aq i përhapur sa mendohet të ketë qenë fillimisht emër i shenjtë. Pausania regjistron një tempull kushtuar një Batoje mitologjik në Argos të Greqisë, dhe emri dendësohet sidomos në Iliri, Beoti e Trojë — një përhapje që sugjeron kult pararoman dhe, mbase, një traditë epike popullore.

Krahas tij qëndron miti i Kadmit dhe Harmonisë, i rrënjosur thellë në vetëdijen e Ballkanit Perëndimor dhe i lidhur me enkelejtë — populli ilir emri i të cilit do të thotë «njerëz-ngjala». Gjarpri i këtij emri dhe gjarpri i vatrës janë e njëjta figurë e parë nga dy skaje të kohës.

Dhe një hollësi që nuk duhet hequr për rehati: gjurmë të kulteve ilire gjenden sot edhe te popujt sllavë të jugut. Trashëgimia e kësaj feje nuk ndjek kufij kombëtarë — fakt që e ndërlikon çdo rrëfim të pastër, nga cilido krah.

Rrjeti që zbriti në gojëdhënë

Këtu qëndron filli i vërtetë i denjë për t'u treguar: substrati pagan nuk u zhduk — ai u strehua në mitologjinë popullore që shqiptarët e bartën gojë më gojë deri në kohët moderne. Studiues si Robert Elsie dhe Mark Tirta kanë treguar se figura qendrore e këtij besimi të mbetur — dueli mes dragoit (kreshnikut me flatra, i lindur me këmishë, mbrojtës i njerëzve) dhe kulshedrës (dragoit femër shumëkokësh të nëndheshëm) — ruan një mit të lashtë ballkanik të stuhisë: dragoi ngrihet në qiell dhe godet kulshedrën me rrufe e plore, duke sjellë shiun. Zana e malit — nimfa e egër që kujton Dianën/Thanën antike — dhe Ora, shpirti rojë i çdo njeriu, janë po aq të vjetra. E deri në shekullin e njëzetë, gjarpri i shtëpisë (vitorja, bolla e nishanit) mbahej si roje e vatrës — i njëjti gjarpër që ilirët e kishin skalitur mbi karficat e tyre tri mijë vjet më parë.

Ky është kuptimi i plotë i «rrjetit që nuk u lejua të ngrihej»: një fe e tërë indigjene, e barabartë me çdo panteon tjetër indo-europian, që humbi tempullin, humbi emrin, humbi shkrimin — por jo kujtesën. E pashkruar, ajo mbeti e pathyeshme pikërisht sepse jetonte në gojë, në valle, në përrallën që gjyshja i tregonte mbesës pranë vatrës. Muzeu nuk e ringjall një perëndi; ai vetëm tregon se ku shkoi — dhe se, ndryshe nga sa donte Roma, ajo nuk shkoi askund.