Shkodra

Aty ku Kiri derdhet në Bunë dhe Buna del nga liqeni më i madh i Ballkanit, Shkodra ka qenë qytet për më shumë se dy mijë vjet: kryeqyteti i mbretit të fundit ilir, qyteti venedikas i Statuteve, selia e pashallarëve Bushatli dhe, pas 1881-shit, qendra e lëvizjes kulturore shqiptare. Këtu shqipja zuri vendin e italishtes në shkollat katolike, doli nga shtypshkronjat e kuvendeve e mori fjalorin e gegërishtes, dhe këtu lindi fotografia shqiptare. Ishte edhe qyteti që diktatura e goditi me egërsi të veçantë për besimin e tij, dhe qyteti ku nata e saj nisi të thyhej.

Pse ka rëndësi

• Britannica e quan Shkodrën qytetin më historik të Shqipërisë: Tit Livi e njeh si kryeqytetin e mbretit ilir Genti, i cili iu dorëzua Romës më 168 p.e.s.
• Nga mesi i shekullit XVIII deri më 1831 dera vendëse e Bushatllinjve e qeverisi nga Shkodra një pashallëk gjysmë të pavarur, dhe pas shtypjes së Lidhjes së Prizrenit më 1881 qyteti u bë qendra e lëvizjes kulturore shqiptare.
• Në Shkodër doli «Hylli i Dritës» (1913), u ngrit Komisia Letrare Shqipe (1916) dhe u ruajt arkivi Marubi, mbi gjysmë milioni negativë që UNESCO e futi më 2025 në Regjistrin e Kujtesës së Botës.

Skodra e labeatëve dhe froni i Gentit

Muri më i vjetër i kalasë së Shkodrës, sipas Britannica-s, i përket mijëvjeçarit të parë para erës sonë. Mbi atë kodër, ku Kiri i bashkohet Bunës nën shkëmb, qëndronte Skodra, kryeqyteti i mbretërisë ilire të labeatëve. Historiani romak Tit Livi e regjistroi qytetin në çastin e rënies së tij: më 168 p.e.s. Genti, që kishte sunduar që nga viti 181, iu dorëzua Romës dhe mbretëria e fundit ilire mori fund. Senati romak ua fali Korfuzit, Apolonisë dhe Durrësit dyqind e njëzet anijet e flotës së tij. Emri i qytetit u tregua më i qëndrueshëm se mbretëria. Scodra latine u bë Shkodër, dhe kalaja që sot mban emrin e Rozafës — me legjendën e gruas së murosur për besë — mbeti boshti i çdo pushteti që erdhi më pas. Monedhat e labeatëve dhe fushatën e fundit romake i rrëfen sprova «Shkodra, kryeqyteti i mbretërisë ilire».

Statutet, Balshajt dhe dy rrethimet osmane

Pas Romës, qyteti kaloi dorë më dorë: bizantinë, bullgarë, serbë e sundimtarë vendës, derisa dera e Balshajve ia shiti Venedikut më 1396. Qyteti kishte ligjin e vet të shkruar, Statutet e Shkodrës, të cilave u kushtohet sprova «Shkodra mesjetare dhe Statutet e saj». Venediku nuk e mbajti dot qytetin kundër osmanëve. Turqit e rrethuan Shkodrën me forcë më 1473 dhe sërish më 1478–1479; në vitin e fundit Republika ua lëshoi qytetin bashkë me kalanë. Ndër mbijetuesit e rrethimit të dytë ishte Marin Barleti, që besohet të ketë lindur në Shkodër. Si shumë bashkëqytetarë të tij, ai iku në Itali, u bë famullitar në Padova dhe rreth vitit 1510 botoi në Romë historinë e Skënderbeut, që u lexua e u përkthye në gjithë Evropën. Qyteti humbi lirinë, por fitoi kronikanin e vet.

Qyteti i pashallarëve

Pushtimi e rrudhi Shkodrën. Më 1614 Mariano Bolizza, fisnik nga Kotorri në shërbim të Venedikut, numëronte në kala e në varosh bashkë rreth katërqind shtëpi dhe një mijë burra nën armë, me një urë druri të gjatë e të lartë mbi Bunë. Rimëkëmbja erdhi nga brenda. Nga mesi i shekullit XVIII dera vendëse e Bushatllinjve e mori qytetin në dorë dhe e bëri pothuajse të pavarur nga Stambolli; Britannica e nis këtë periudhë më 1760, ndërsa historiani Stavri Naçi e daton sundimin e tyre që nga viti 1757. Më 1773 Mehmet Pashë Plaku përuroi nën kala Xhaminë e Plumbit, sot monument kulture i kategorisë së parë, të ngritur sipas kronikave me gurë që banorët i përcollën dorë më dorë. Nën Kara Mahmud Pashën pashallëku hyri në përplasje të hapur me Portën: në vjeshtën e 1785-s sulltani i shpalli Bushatllinjtë kryengritës dhe urdhëroi një ekspeditë ndëshkuese kundër Shkodrës. Fundi erdhi me Mustafa Pashë Bushatin. Në fillim të vitit 1831 ai e thirri parinë e qytetit dhe e pyeti nëse donte t'i nënshtrohej sistemit të ri ushtarak e tatimor të Portës apo të mbronte lirinë e vet; kuvendi zgjodhi luftën. Po atë vit osmanët e rivendosën pushtetin e tyre dhe e bënë Shkodrën kryeqendër province. Mbeti qyteti tregtar, me një çarshi që kishte pasur peshë sepse qëndronte në kryqëzimin e rrugëve që vinin nga Danubi dhe nga Egjeu.

Qyteti i librit dhe i dritës

Kur Lidhja e Prizrenit u shtyp më 1881, Shkodra u bë qendra e lëvizjes kulturore shqiptare. Qyteti ishte qendra kryesore katolike e vendit, me katedralen, kolegjin papnor, kuvendet e françeskanëve dhe të jezuitëve, me bibliotekat dhe shtypshkronjat e tyre. Bashkia e tij ekzistonte që nga viti 1865, me emrin osman «Beledie». Nga ato shkolla dolën njerëzit që i dhanë shqipes trajtën e shkruar. Ndre Mjeda, i lindur në Shkodër më 20 nëntor 1866 dhe i shkolluar nga jezuitët, botoi më 1887 «Vajin e bylbylit». Më 1899 Gjergj Fishta, Ndoc Nikaj, abati Preng Doçi dhe folkloristi Pashko Bardhi themeluan shoqërinë letrare «Bashkimi», e cila iu përvesh çështjes së alfabetit dhe nxori më 1908 fjalorin shqip–italisht që Robert Elsie e quan ende fjalorin më të mirë të gegërishtes. Më 1902 Fishta, drejtor i shkollave françeskane të krahinës, e zëvendësoi italishten me shqipen si gjuhë mësimi. Ishte një vendim administrativ; pasoja e tij qe kombëtare. Në po këtë qytet italiani Pietro Marubbi hapi studion e parë fotografike të Shkodrës osmane — muzeu jep vitin 1856, UNESCO vitin 1865 — dhe trashëgimtarët e tij — Kel Marubi, biri i kopshtarit që mori nga mjeshtri studion dhe mbiemrin, e pas tij i biri, Gegë — e kthyen në kujtesën pamore të shqiptarëve. Ndërtesën ku ruhet sot arkivi e projektoi Kolë Idromeno, nxënës i Marubbit.

1912–1920: rrethimi, flamuri dhe Komisia

Lufta Ballkanike e gjeti Shkodrën qendër vilajeti dhe shënjestër. Mali i Zi i nisi luftimet më 8 tetor 1912 me synimin e hapur për ta aneksuar qytetin. Mbrojtjen e mbajtën garnizoni osman, rreth 12.000 ushtarë nën Hasan Riza Pashën, dhe rreth 10.000 vullnetarë nga Shqipëria e Mesme nën Esat Pashë Toptanin. Shkodra qëndroi 183 ditë nën rrethimin serbo-malazez, ndërsa nga Vlora, ku në kuvendin e pavarësisë Shkodrën e kishte përfaqësuar Luigj Gurakuqi, qeveria e re u bënte thirrje shkodranëve të qëndronin. Fundi nuk qe i lavdishëm. Pas vrasjes së Hasan Riza Pashës, të cilën historiani Marenglen Kasmi ia ngarkon vetë Esatit, ky i fundit bëri marrëveshje të fshehtë me malazezët dhe më 23 prill 1913 ua dorëzoi qytetin; burimet e kohës flasin edhe për një shumë të madhe parash. Të nesërmen flamuri malazez u ngrit mbi kala. Pak ditë pas rënies, çarshia e vjetër me tetëqind dyqane u dogj krejt; gazetari Egon Erwin Kisch, që e pa me hirin ende të ndezur, numëroi tridhjetë e dy blloqe shtëpish të djegura. Shkodrën e shpëtoi diplomacia, jo pushka. Nën bllokadën detare të Fuqive të Mëdha, në kohën kur Konferenca e Londrës vendoste për kufijtë, Mali i Zi u tërhoq dhe më 14 maj 1913 qyteti iu dorëzua një trupe ndërkombëtare. Prapaskenat e rrethimit i shtjellon një studim më vete.

Flamuri kombëtar u ngrit mbi Bashkinë më 28 nëntor 1913 dhe mbi Kala më 19 mars 1914. Më 1 tetor 1913 Fishta nxori numrin e parë të «Hyllit të Dritës», të përmuajshmes françeskane të letërsisë, politikës, folklorit e historisë. Gjatë pushtimit austro-hungarez (1916–1918), më 1 shtator 1916, në qytet u ngrit Komisia Letrare Shqipe, ku Fishta, Mjeda, Gurakuqi e Mati Logoreci punuan për drejtshkrimin zyrtar dhe për tekstet shkollore shqip. Komisia zgjodhi të folmen e Elbasanit si kompromis për gjuhën letrare, kundër dëshirës së Fishtës, që e donte të Shkodrës. Pas protektoratit ndëraleat të viteve 1918–1920, Shkodra kaloi nën qeverinë që doli nga Kongresi i Lushnjës.

Lahuta, Migjeni dhe nata e gjatë

Mes dy luftërave Shkodra i dha letërsisë shqipe dy zëra që nuk mund të ishin më larg njëri-tjetrit. Më 1937, në njëzet e pesëvjetorin e pavarësisë, në Shkodër u paraqit botimi përfundimtar i «Lahutës së Malcís» së Fishtës, tridhjetë këngë që përshkojnë historinë e veriut nga 1858 deri më 1913; poeti vdiq po aty më 30 dhjetor 1940. Mjeda kishte vdekur po aty më 1 gusht 1937, mësues i shqipes në kolegjin jezuit. Migjeni, i lindur në Shkodër më 1911 në një familje ortodokse, e ktheu vargun nga epika te mjerimi i njeriut të gjallë dhe vdiq nga tuberkulozi më 26 gusht 1938, në një spital të Pjemontit.

Pas vitit 1944 qyteti, shkruan Britannica, i rezistoi qeverisë komuniste. Përgjigjja qe e egër. Kisha katolike e veriut u godit me një dhunë të paparë: shumica e klerikëve u arrestuan dhe shumë prej tyre u pushkatuan, ndërsa emri i Fishtës u bë tabu për dyzet e gjashtë vjet. Françeskani Zef Pllumi, nga Mali i Rencit pranë Shkodrës, kaloi njëzet e tre vjet në burgje e kampe pune pas dekretit të vitit 1967 që e ndaloi fenë krejtësisht. Studioja Marubi u përthith në një kooperativë në fillim të viteve 1950, dhe më 1970 Gegë Marubi ia dorëzoi shtetit arkivin e familjes. Burgjet dhe pushkatimet e asaj kohe i mbledh tema «Terrori komunist».

Por Shkodra ishte edhe qyteti ku nata u thye. Më 16 nëntor 1990, pas njëzet e tre vjet ndalimi, rreth pesëdhjetë mijë vetë u mblodhën para Xhamisë së Plumbit për namazin që e drejtoi imam Hafiz Sabri Koçi, i burgosur njëzet vjet për besimin e tij, pak ditë pas meshës që kishte udhëhequr Dom Simon Jubani. Më 2 prill 1991, pak ditë pas zgjedhjeve të para pluraliste, forcat e regjimit qëlluan mbi protestuesit: Arben Broci, Bujar Bishanaku, Nazmi Kryeziu dhe Besnik Ceka u vranë, dhjetëra të tjerë u plagosën. Më 5 nëntor 2016, po në Shkodër, Kisha shpalli të lumë tridhjetë e tetë martirë të regjimit — dy ipeshkvij, shumë priftërinj e rregulltarë, një seminarist dhe disa laikë.

Shkodra sot

Censi i Popullsisë dhe Banesave i INSTAT-it i vitit 2023 numëroi 102.434 banorë në bashkinë e Shkodrës dhe 154.479 në qark. Mes 2011 dhe 2023 qarku i Shkodrës pësoi rënien më të madhe në vend, 28,3 për qind — një shifër që një qytet krenar nuk ka të drejtë ta fshehë. Shkodra mbetet tregu tradicional i malësisë veriore dhe porta e liqenit që ndan Shqipërinë nga Mali i Zi. Më 9 maj 2016 u përurua Muzeu Kombëtar i Fotografisë «Marubi», një vit më pas finalist i çmimit Muzeu Evropian i Vitit, dhe më 2025 arkivi i tij hyri në Regjistrin e Kujtesës së Botës të UNESCO-s. Universiteti publik i qytetit mban emrin e Luigj Gurakuqit. Shkodra nuk ka nevojë të shpikë lavdi: e ka të shkruar në gurët e Rozafës, në faqet e «Hyllit të Dritës» dhe në xhamat e Marubit.