Legjenda e Rozafës: flijimi, besa dhe kalaja mbi Bunë e Drin

Mbi një kodër guri që ngrihet rreth 130 metra mbi detin, atje ku lumi Buna del nga liqeni për të takuar Drinin, Shkodra ruan dy gjëra që s'i ka humbur kurrë: kalanë e saj antike dhe legjendën më të njohur që shqiptarët i kanë rrëfyer ndonjëherë njëri-tjetrit. Kalaja e Rozafës nuk është thjesht një fortesë e vjetër — është një rrëfim i gdhendur në gur për çmimin e asaj që qëndron.

Kryeqyteti ilir mbi ujëra

Kodra e Rozafës është banuar që në Epokën e Hershme të Bronzit, por historia e saj si qendër fuqie nis me ilirët. Muret e para të fortifikuara datojnë në shekujt IV–III para erës sonë, kur mbi këtë shkëmb u ngrit citadela e Skodrës, qyteti i fisit ilir të Labeatëve. Nën mbretin Gent, Skodra u bë kryeqyteti i një mbretërie që kontrollonte tregtinë dhe lundrimin në brendësi të Ballkanit.

Ishte pikërisht këtu, brenda këtyre mureve, që mbaroi pavarësia ilire. Në Luftën e Tretë Ilire, Genti përqendroi forcat e tij në Skodër, por u mund nga komandanti romak Lucius Anicius Gallus. Në vitin 168 para erës sonë mbretëria ilire ra — dhe kodra mbi Bunë kaloi te Roma. Emri i lashtë, megjithatë, nuk u zhduk: Scodra mbeti, ashtu siç mbeti populli që e kishte ndërtuar.

Gruaja në themel

Legjenda e Rozafës i përket asaj shtrese të kulturës që nuk shkruhet fillimisht, por rrëfehet — brez pas brezi, pranë vatrës. Tri vëllezër, thotë rrëfimi, po ndërtonin kalanë. Punonin gjithë ditën, por çdo natë muret rrëzoheshin. Një plak i urtë u zbuloi fjalën e rëndë: muret nuk do të qëndronin derisa të muroset e gjallë brenda tyre gruaja e njërit prej tyre — ajo që do t'u sillte bukën të nesërmen. Kushti kishte një ligj besnikërie: asnjë vëlla nuk duhej ta paralajmëronte gruan e vet.

Dy vëllezërit e mëdhenj e thyen besën. Ua treguan grave të tyre fshehurazi, që ato të mos vinin. I vogli heshti. Dhe kur zbardhi dita, ishte gruaja e tij, Rozafa, ajo që u nis drejt kalasë me bukën në duar dhe foshnjën në gji. Kur mësoi se çfarë e priste, ajo nuk iku dhe nuk qau kundër fatit. Pranoi murimin — me një kusht të vetin: t'i linin të lirë syrin e djathtë, dorën e djathtë, këmbën e djathtë dhe gjirin e djathtë, që të mund ta shihte, ta përkëdhelte dhe ta ushqente djalin e saj edhe pasi guri ta kishte mbyllur.

Rrëfimi mbaron aty ku nis besimi popullor: gjinjtë e Rozafës, thonë banorët, ende rrjedhin nëpër muret që ajo i mbajti në këmbë me trupin e vet. Gëlqerja e bardhë që pikon nga guri dhe qumështi i barishteve që thyhen pranë portës së vjetër ilire janë, për kujtesën e vendit, qumështi i saj që s'ka pushuar kurrë.

Besa si themel

Është e lehtë ta lexosh Rozafën si një legjendë mizore për flijimin e gruas. Por rrëfimi shqiptar e vendos peshën diku tjetër: te besa. Ajo që i ndan tri vëllezërit nuk është fati — është fjala e dhënë. Dy e shkelën, njëri e mbajti; dhe pikërisht ai që qëndroi te fjala pagoi çmimin më të rëndë. Në një kulturë ku besa ishte ligji para ligjit, kontrata para shtetit, Rozafa është shëmbëlltyra e asaj që kërkon çdo gjë e qëndrueshme: dikush duhet të mos e thyejë fjalën.

Kjo është arsyeja pse legjenda i mbijetoi perandorive që shprishën gjithçka tjetër. Ajo nuk u ruajt në arkiva as në ligje — u ruajt në gojën e popullit, e njëjta rrëfenjë nga Shkodra në Kosovë, nga malësia në fushë, e treguar në të njëjtën gjuhë. Ishte kodi gojor — besa, kënga, fjala — që e barti nëpër shekuj, kur shkrimi u mungonte dhe kufijtë ndryshonin mbi kokat e njerëzve. Motivi i murimit njihet në gjithë Ballkanin, por gjurma më e vjetër e shkruar e tij vjen pikërisht nga Shkodra: humanisti Marin Barleti e regjistroi legjendën qysh në vitin 1505, në veprën De obsidione Scodrensi — tri shekuj para se ta mblidhnin variantet fqinje.

Guri që ndryshoi zotër, jo emër

Kalaja që shohim sot është kryesisht venedikase, e ngritur mbi themelet ilire. Brenda mureve qëndrojnë rrënojat e një kishe katolike të shekullit XIII, Katedralja e Shën Shtjefnit. Pas Rrethimit të Shkodrës të viteve 1478–1479, kur qyteti ra në duart osmane pas një qëndrese që hyri vetë në epikë, kisha u shndërrua në Xhaminë Fatih Sultan Mehmet. Guri mbeti; ndërruan vetëm zotërit dhe lutjet mbi të.

Sot Kalaja e Rozafës është pjesë e Parkut Arkeologjik dhe një nga vendet më të vizituara të Veriut. Nga muret e saj shihen Buna, Drini dhe liqeni — i njëjti peizazh që panë ilirët, venedikasit dhe osmanët. Dhe ende, kush ecën pranë portës së vjetër dhe prek gëlqeren e bardhë që pikon nga guri, dëgjon të njëjtën fjalë që Shkodra ia ka rrëfyer vetes për pesë shekuj: asgjë që qëndron nuk qëndron falas.

Burimet: Marin Barleti, De obsidione Scodrensi (Venedik, 1505) — dëshmia më e hershme e shkruar e legjendës; të dhënat arkeologjike për citadelën ilire të Skodrës nën Labeatët dhe mbretin Gent (shek. IV–III p.e.s.) dhe pushtimin romak të vitit 168 p.e.s.; historiku i Rrethimit të Shkodrës (1478–1479) dhe i shndërrimit të Katedrales së Shën Shtjefnit në xhami. Foto: Tobias Klenze / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.