Kalaja e Rozafës: fortesa ilire që ruan dy mijë vjet kujtesë mbi Shkodër

Mbi një kodër shkëmbore rreth njëqind e tridhjetë metra të lartë, atje ku Buna del nga liqeni i Shkodrës për t'u takuar me Drinin, ngrihet një nga fortesat më të vjetra e më të ngarkuara me kujtesë të gjithë botës shqiptare: Kalaja e Rozafës. Muret e saj nuk i përkasin një kohe të vetme. Janë një kronikë guri ku lexohen njëra mbi tjetrën shtresat ilire, veneciane e osmane, dhe ku, në themel, rri një legjendë që i ka dhënë kështjellës emrin — Rozafa, gruaja që u muros për të mbajtur muret në këmbë.

Skodra, kryeqyteti ilir

Këtu, në pikëtakimin e ujërave, ilirët ngritën qytetin e Skodrës. Muret më të hershme të kalasë datojnë në shekujt IV–III para erës sonë, kur Skodra u bë një nga qendrat kryesore të mbretërisë ilire — kryeqyteti i fisit të Labeatëve dhe i Ardianëve. Emrat që lidhen me këtë mbretëri, Agroni, mbretëresha Teuta dhe mbi të gjithë Genti, janë ndër më të njohurit e antikitetit ilir. Historiani romak Tit Livi e quajti Skodrën "vendin më të fortë të Labeatëve", të mbrojtur nga vetë natyra me lumenj e shkëmb.

Genti mbeti mbreti i fundit i ilirëve. Kur ai kaloi krah Perseut të Maqedonisë kundër Romës, legjionet nuk vonuan: në vitin 168 para erës sonë ushtria romake e Lucius Anicius Galit e mundi Gentin nën muret e Skodrës brenda pak javësh. Mbreti u çua rob në Romë për të zbukuruar triumfin e komandantit, dhe mbretëria ilire pushoi së qeni. Por qyteti mbeti në këmbë — një pikë ku Roma, dhe më pas Bizanti, do të mbanin përherë roje.

Nga Justiniani te Balshajt e Venediku

Në shekullin e gjashtë, historiani bizantin Prokopi e përmend Skodrën ndër fortesat e rindërtuara nën perandorin Justinian, shenjë se vendi nuk e humbi kurrë rëndësinë ushtarake. Në mesjetën e vonë kalaja kaloi te dera e Balshajve, zotër të Zetës, të cilët e mbajtën derisa forcat osmane e pushtuan për një kohë të shkurtër më 1392. Pak vjet më vonë ajo ra në duart e Republikës së Venedikut, e cila i njohu vlerën strategjike dhe e ripërtëriu tërësisht. Midis viteve 1407 dhe 1414 venedikasit forcuan mure e kulla, dhe deri nga viti 1468 ndërtuan sistemin e portës me barbakan që edhe sot pret vizitorin në hyrje. Pjesa më e madhe e mureve që shohim sot mban vulën e kësaj pune veneciane.

Rrethimi i madh i vitit 1478

Prova më e rëndë erdhi në fund të shekullit të pesëmbëdhjetë. Në verën e vitit 1478, sulltan Mehmedi II erdhi vetë para mureve të Shkodrës, ku forcat osmane ishin vendosur që në maj. Mbrojtësit shqiptarë e venedikas i bënë ballë muaj me radhë topave e sulmeve, deri në pranverën e vitit 1479, kur uria dhe mungesa e municioneve, jo armiku, e detyruan qytetin të dorëzohej sipas marrëveshjes së paqes që Venediku bëri me Portën. Këtë qëndresë e përjetësoi një dëshmitar okular, prifti shkodran Marin Barleti, i cili në veprën latine De obsidione Scodrensi (Rrethimi i Shkodrës), botuar më 1504, e ngriti mbrojtjen e Shkodrës në një nga tregimet e para të mëdha të letërsisë shqiptare.

Nën osmanët kalaja mori pamjen që ruan në pjesë edhe sot. Brenda mureve u ngrit Xhamia e Fatihut, që mban emrin e pushtuesit; udhëtari osman Evlija Çelebi e përshkroi fortesën me kulla, porta e njëqind banesa ushtarake. Në shekullin e tetëmbëdhjetë e të nëntëmbëdhjetë kalaja u bë qendra e pashallëkut të fuqishëm të Bushatllinjve; më 1787 vetë ushtria osmane rrethoi këtu Kara Mahmud pashën, dhe më 1830 veziri i fundit i Shkodrës, Mustafa pasha, ia dorëzoi çelësat Perandorisë. Kështu u mbyll roli i saj ushtarak, i pandërprerë prej më shumë se dy mijë vjetësh.

Legjenda e Rozafës

Por emrin kalaja nuk e ka nga mbretërit, po nga një grua. Legjenda tregon për tre vëllezër që punonin ditë e natë të ngrinin murin, po çka ndërtonin ditën, shembej natën. Një plak i urtë u tha se muri do të qëndronte vetëm po të flijohej njëra nga tri nuset — ajo që të nesërmen do të sillte bukën në kala. Të tre u dhanë besë se s'do t'u thoshin grave gjë, por dy më të mëdhenjtë e thyen besën dhe i paralajmëruan bashkëshortet. Vetëm Rozafa, nusja e vëllait më të vogël, erdhi pa dijeni, dhe kur mësoi fatin, e pranoi për hir të besës së burrave.

Duke u murosur, ajo la një porosi që i dha legjendës gjithë butësinë e saj: t'i linin jashtë murit njërin sy që të shihte të birin, njërën dorë që ta përkëdhelte, njërën këmbë që t'i tundte djepin dhe njërin gji që ta ushqente foshnjën. Prandaj, thotë populli, guri i kalasë edhe sot kullon i lagësht — janë qumështi dhe lotët e nënës për djalin e vogël. Motivi i njeriut të murosur në themel, si çmim që ndërtimi të mbahet, njihet në mbarë Ballkanin, po pak variante e arrijnë përsosjen njerëzore të baladës shqiptare të Rozafës, ku flijimi lidhet ngushtë me besën — kodin që në kulturën shqiptare ka peshën e ligjit.

Shtresat që flasin

Sot Kalaja e Rozafës është muze në qiell të hapur. Në tri oborret e saj, midis sternave, kullës cilindrike dhe pallatit venecian të Kapitanerisë, gërmimet vazhdojnë të nxjerrin dëshmi të reja; një ekspeditë arkeologjike polake zbuloi më 2014 një hamam të shekullit të katërmbëdhjetë. Kush ngjitet lart sheh njëherësh liqenin, Bunën, Drinin dhe qytetin, të njëjtën panoramë që panë ilirët, venedikasit dhe osmanët. Pikërisht kjo e bën Rozafën të veçantë: nuk është një monument i një perandorie të vetme, po një libër guri ku secila kohë shkroi një faqe pa fshirë të mëparshmen. Mbi të gjitha, ajo mbetet dëshmi se kujtesa shqiptare ruhet njësoj në gur si në gjuhë e në besë — dhe se, si muret e Rozafës, qëndron ngase dikush pagoi çmimin për ta mbajtur në këmbë.