Terrori komunist: burgjet, internimet, ekzekutimet

Çdo diktaturë e ka një mjet pune. Mjeti i Republikës Popullore nuk ishte ideja, as bindja, as as entuziazmi që ajo pretendonte se ngjallte; ishte frika. Për dyzet e gjashtë vjet — nga marrja e pushtetit në fund të vitit 1944 deri në rënien e vitit 1991 — shteti komunist shqiptar i mbajti njerëzit nën kontroll jo me argumente, por me burgun, me kampin e internimit dhe me plumbin. Terrori nuk ishte një tepri e rastit e një regjimi përndryshe normal; ishte vetë metoda e qeverisjes. Kush e harron këtë, e ka kuptuar gabim gjithçka tjetër.

Sigurimi: syri që nuk flinte

Në qendër të aparatit qëndronte Drejtoria e Sigurimit të Shtetit — Sigurimi — e themeluar zyrtarisht më 10 dhjetor 1944, me Koçi Xoxen, ministër i Brendshëm dhe shef i parë i saj. Sigurimi nuk ishte thjesht një polici sekrete; ishte një organizëm që depërtonte në çdo lagje, fshat e fabrikë, që mbante një rrjet informatorësh aq të dendur sa askush nuk dinte kush e dëgjonte. Fqinji raportonte fqinjin, nxënësi mësuesin, ndonjëherë i biri të atin. Kjo ishte gjeniu i errët i sistemit: e bëri çdo qytetar njëkohësisht të dyshuar dhe spiun të mundshëm. Mbi këtë frikë të ndërsjellë u ngrit gjithë ndërtesa e pushtetit të Enver Hoxhës.

Drejtësia si teatër

Terrori filloi me një maskë ligjore. Gjyqi Special kundër «kriminelëve të luftës dhe armiqve të popullit», i mbledhur në pranverën e vitit 1945 (1 mars – 13 prill), gjykoi në tridhjetë e një seanca dhjetëra figura të elitës së vjetër politike e intelektuale. Ishte gjyq vetëm me emër: vendimi dihej para se të hapej dosja. Më pas erdhi neni famëkeq 55 i Kodit Penal — «Agjitacion dhe propagandë kundër shtetit» — i përdorur nga 1945-a deri më 1991-shin për të dënuar gjithçka: një shaka, një ankesë për bukën, një letër te kushëriri jashtë shtetit. Sipas studimeve, vetëm në dekadën e parë të regjimit gjykatat dënuan rreth 97 mijë vetë me dënime të ndryshme. Ligji nuk mbronte qytetarin; e gjuante atë.

Arkipelagu i burgjeve dhe i minierave

Dënimi i rëndë do të thoshte punë skllavërie. Burrel, në veri të Tiranës, u bë sinonim i burgut politik; Spaçi, një minierë bakri e kromi në malet e Mirditës, u bë emri i tmerrit. Atje, të burgosurit — shumë prej tyre intelektualë, klerikë, ish-oficerë, njerëz fjale — nxirrnin mineralin me dorë, të uritur, të rrahur, nën norma që s'mund të plotësoheshin. Më 21 maj 1973, të burgosurit e Spaçit u ngritën në kryengritje, ngritën flamurin shqiptar pa yllin e kuq dhe kërkuan lirinë; pas dy ditësh forcat e Tiranës e shtypën me dhunë. Katër udhëheqës u pushkatuan, qindra vjet burg iu shtuan të tjerëve. Por britma ishte dëgjuar — dhe ai flamur pa yll mbetet një nga imazhet më të pastra të rezistencës shqiptare.

Internimi: dënimi i pafajshëm

Mizoria më e ftohtë e sistemit nuk ishin burgjet, por internimet — sepse aty dënohej i pafajshmi me emër. Sipas statistikave të vetë Ministrisë së Brendshme, nga 1945-a deri më 1990-tën u internuan rreth 48 mijë burra dhe gati 11 mijë gra. Familje të tëra, fëmijë e pleq, dëboheshin në kampe si Tepelena, Savra, Porto-Palermo, Valiasi, Kruja — të dënuar jo për një vepër, por për një «biografi të keqe»: të ishe bir kulaku, prifti, tregtari a «armiku të popullit». Kampi i Tepelenës, i hapur më 1949 dhe i mbyllur më 1954, mbajti me mijëra vetë; aty vdiqën nga uria rreth treqind fëmijë. Po u arratis një i afërm jashtë shtetit, internohej gjithë familja — dënim kolektiv, fisnor, mesjetar, i veshur me terma «klasore».

Plumbi

Dhe kur frika nuk mjaftonte, vinte ekzekutimi. Instituti i Studimit të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit ka dokumentuar rreth 6 mijë ekzekutime politike dhe afër 34 mijë të burgosur politikë gjatë dyzet e gjashtë viteve të regjimit. Pushkatimet nuk i kursyen as udhëheqësit: vetë Koçi Xoxe, shefi i parë i Sigurimit, u akuzua, u gjykua e u pushkatua më 1949, kur Hoxha priti me Beogradin — provë se makina e terrorit hante edhe ata që e kishin ndërtuar. Eshtrat e shumë të pushkatuarve nuk u dorëzuan kurrë; edhe sot familjet kërkojnë varret.

Fundi që erdhi vonë

Terrori u tërhoq vetëm kur u tërhoq vetë regjimi. Nga qershori 1990 e tutje, nën presionin e brendshëm dhe nën dridhjet e Evropës Lindore, Ramiz Alia filloi të shfuqizonte ligjet e persekutimit dhe të lironte të burgosurit; më 6 janar 1991 u njoftua lirimi i mbi dyqind të tjerëve. Komisionet e internimit, që kishin punuar pa pushim, heshtën më në fund. Por dëmi ishte bërë: breza të tërë të gjymtuar, familje të shkapërderdhura, një frikë e brendësuar që trazon ende. Si do të thoshte Konica, një popull mund të falë, por nuk ka të drejtë të harrojë — sepse harresa është mënyra më e sigurt për ta përsëritur. Terrori komunist nuk ishte një aksident i historisë sonë; ishte një vepër njerëzore, me emra, me dosje, me përgjegjës. Dhe pikërisht ngaqë qe vepër njerëzore, ka kuptim ta kujtojmë.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zëra mbi Sigurimin, Koçi Xoxen dhe sistemin penal.
• Instituti i Studimit të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit (ISKK) / kujto.al — të dhëna mbi ekzekutimet, të burgosurit dhe kampet.
• BalkanInsight, «Albania to Start Searching for Remains of Communist Camp Victims» (2023) dhe «Political Prisoners Recall Albanian Jail Uprising» (2022) — Spaçi dhe kryengritja e 1973-shit.
• Wikipedia (mbi bazë burimesh akademike): «Sigurimi», «Spaç Prison», «Tepelenë Internment Camp», «Agitation and Propaganda against the State».
• U.S. Library of Congress, Albania: A Country Study — «Penal System» dhe «Directorate of State Security».

— Redaksia ZHURMA