«Hylli i Dritës»: revista françeskane që mbajti gjallë fjalën shqipe

Në tetor të vitit 1913 — kur shteti shqiptar sapo kishte lindur dhe kufijtë e tij ende po priteshin me thikë në tryezat e Londrës — një grup fretërish të urdhrit françeskan në Shkodër nxori numrin e parë të një reviste që do të mbante gjallë fjalën shqipe për tridhjetë vjet. E quajtën «Hylli i Dritës». Nuk ishte thjesht një organ fetar: ishte vatra ku u kodifikua Kanuni, ku u botua albanologjia më e mirë e kohës, dhe ku mendimi katolik shqiptar u bë njëkohësisht mendim kombëtar.

Themelimi: 11 tetor 1913

Numrin e parë e nxori At Gjergj Fishta — poeti që do të quhej «Homeri shqiptar» — më 11 tetor 1913, në Shkodër. Revista dilte si e përtremuajshme, kulturore-letrare, e botuar fillimisht në shtypshkronjën Nikaj dhe e përkrahur nga Luigj Gurakuqi. Fishta e mendoi si tribunë me program të qartë atdhetar në një çast kur Shqipëria sapo kishte shpallur pavarësinë dhe kur çdo fjalë e shtypur në gjuhën amtare ishte akt qëndrese. Ishte, sipas historianëve, ndër revistat e para me program politik e kulturor të hapur të botuara në trojet shqiptare.

Programi: fe, dije e komb

«Hylli i Dritës» u bë shprehja më e kulluar e intelektualëve katolikë të Shkodrës dhe e Provincës Françeskane. Në faqet e saj shkruan albanologët më të mëdhenj të epokës: gjuhëtari austriak Norbert Jokl, historiani Georg Stadtmüller, Eqrem Çabej, leksikografi At Nikollë Gazulli. Revista trajtonte letërsi, histori, folklor, etnografi dhe studime gjuhësore — një enciklopedi e vogël e dijes shqiptare, e mbledhur dhe e ruajtur nga një urdhër fetar që e kuptonte kulturën si formë të mbijetesës kombëtare.

Vatra e Kanunit

Kontributi më i qëndrueshëm i revistës ndaj kujtesës shqiptare qe botimi i Kanunit të Lekë Dukagjinit. At Shtjefën Gjeçovi e botoi lëndën kanunore me pjesë në faqet e «Hyllit të Dritës» ndër vitet 1913–1924 — pikërisht ky serializim e ruajti të drejtën zakonore të malësive derisa përmbledhja e plotë, 1.263 nene në 12 kapituj, u nxor më 1933, katër vjet pas vdekjes së kodifikuesit. Pa revistën, kodi që kish qeverisur malësinë pesë shekuj do të kish mbetur në gojë, i pashkruar dhe i cenueshëm ndaj harresës.

Pesë ndërprerje

Historia e revistës është historia e tridhjetë vjetëve të trazuar. Botimi u ndërpre pesë herë. Runi i parë (1913–1914) u ndal me shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, sepse promovonte hapur interesat shqiptare. Revista u rikthye në periudhën më demokratike të vendit (1921–1924), për t’u mbyllur sërish pas qershorit 1924, kur revolucioni i udhëhequr nga Fan Noli, Luigj Gurakuqi e Bajram Curri u përmbys. Periudha e tretë dhe më e pasur (1930–1944) prodhoi bërthamën e trashëgimisë albanologjike të revistës, derisa u shua në 1944 me ardhjen e regjimit komunist.

Heshtja e imponuar

Mbyllja e vitit 1944 nuk qe një ndërprerje e zakonshme: ishte fillimi i shfarosjes së vetë klerit që e kish mbajtur revistën. Regjimi i ri e trajtoi urdhrin françeskan si armik. At Anton Harapi, ndër redaktorët e revistës, u ekzekutua më 20 shkurt 1946. Imzot Vinçenc Prennushi, bashkëpunëtor dhe kryepeshkop i Durrësit, vdiq nën tortura në burg më 19 mars 1949; Kisha do ta lumturonte së bashku me 37 shokë martirë më 5 nëntor 2016. Heshtja që ra mbi «Hyllin e Dritës» pas 1944-s nuk qe rastësi — ishte politikë shteti kundër një trashëgimie që regjimi e quante të rrezikshme.

Rikthimi

Revista u ringjall më 1993 nga At Zef Pllumi — një tjetër françeskan që kish mbijetuar burgjet e diktaturës dhe që e kuptonte rikthimin e «Hyllit të Dritës» si akt të restaurimit të kujtesës. U pezullua sërish në trazirat e 1997-s dhe u rihap më pas në 2006, duke e mbyllur rrethin e një zëri që tri herë u shua dhe tri herë u ringrit.

Rrjeti i Shkodrës

«Hylli i Dritës» nuk ishte një revistë e vetmuar: ishte nyja botuese e një rrjeti të tërë — shkolla françeskane e Shkodrës, që lidhi Fishtën, Gjeçovin, Harapin, Prennushin dhe Gazullin në një projekt të vetëm kulturor-kombëtar. Ky rrjet punoi në vazhdën e Rilindjes Kombëtare: aty ku Rilindja kish zgjuar ndërgjegjen, françeskanët e Shkodrës e kodifikuan, e shtypën dhe e ruajtën atë ndërgjegje në letër. Kur regjimi e mbylli revistën dhe pushkatoi redaktorët e saj, nuk po ndëshkonte një organ fetar — po përpiqej të shkëpuste një hallkë të kujtesës kombëtare. Fakti që revista mbijetoi ende sot është dëshmi se hallka nuk u këput.