At Zef Pllumi: frati françeskan që rroi vetëm për të dëshmuar

Titullin e kujtimeve të veta At Zef Pllumi e mori nga një frazë e thjeshtë malësore: rrno vetëm për me tregue — jeto vetëm që të dëshmosh. Për të, kjo nuk ishte figurë letrare, por përshkrim i saktë i një jete. Frati françeskan i lindur më 1924 kaloi rreth njëzet e gjashtë vjet në burgjet dhe kampet e diktaturës komuniste — më shumë kohë prapa hekurave sesa i lirë si prift — dhe doli nga to me një detyrë të vetme: të shkruante atë që kishte parë, që brezi i shfarosur i klerit katolik verior të mos zhbëhej nga kujtesa ashtu si u zhbë nga jeta. Kur regjimi ra, ai nuk kërkoi hakmarrje as poste; u ul dhe dëshmoi. Trilogjia që la pas u bë një nga dokumentet më të rënda të terrorit shqiptar të shekullit XX.

Një djalë i Malësisë në kolegjin françeskan

Zef Pllumi lindi më 28 gusht 1924 në Mali i Rencit, në krahinën e Bogës mbi Shkodër — një botë malësore ku besa, Kanuni dhe mesha ishin ende trari i jetës së përditshme. Në vitin 1931, ende fëmijë, hyri në kolegjin françeskan të Shkodrës, institucionin që prej dekadash ishte bërë zemra intelektuale e katolicizmit shqiptar. Aty u formua brenda të njëjtit rrjet kulturor që kishte prodhuar Gjergj Fishtën, Anton Harapin dhe Shtjefën Gjeçovin — një brez fratërsh që nuk e ndanin dot fenë nga gjuha dhe kombin nga kultura. Kolegji nuk ishte thjesht shkollë; ishte një makinë e tërë që ruante shqipen letrare, mblidhte folklorin dhe kodifikonte të drejtën zakonore në një kohë kur shteti ende s'i kishte këto mjete.

Pllumi hyri në Urdhrin e Vëllezërve të Vegjël (françeskanët) dhe e mbaroi arsimin e mesëm rreth vitit 1944 — pikërisht në pragun e ndryshimit që do t'i merrte gjithçka. Regjimi i ri komunist, që erdhi në fund të Luftës së Dytë Botërore, e pa Kishën Katolike të veriut jo si institucion fetar, por si kështjellë ideologjike që duhej shembur: e lidhur me Perëndimin, me traditën, me një autoritet moral që nuk buronte nga partia.

I burgosur në të njëzetat: hakmarrja ndaj një rrjeti

Arrestimi i parë erdhi më 14 dhjetor 1946, kur Pllumi ishte njëzet e dy vjeç dhe sekretar personal i Provincialit të françeskanëve. Në fillim të vitit 1948 u dënua me tre vjet burg, të cilat i vuajti në burgun e Shkodrës e në kampet e Bedenit dhe Orman-Pojanit. Ky ishte vetëm parashijimi. Ndërkohë regjimi po zhdukte një nga një udhëheqësit e Urdhrit: Anton Harapi u pushkatua në shkurt 1946; peshkopë, priftërinj e fratër u ekzekutuan ose vdiqën në hetuesi. Ishte një spastrim i planifikuar i të gjithë rrjetit — jo i individëve të veçantë, por i lidhjes që ata mbanin gjallë mes fesë, dijes dhe identitetit kombëtar.

Pllumi u shugurua meshtar në mesin e viteve '50 dhe, që nga 14 shtatori 1958, shërbeu për dymbëdhjetë vjet si famullitar në malësinë e Dukagjinit — pikërisht viset ku Gjeçovi kishte mbledhur Kanunin. Por hija nuk e la. Në vitin 1967 — po atë vit kur Enver Hoxha shpalli Shqipërinë «shtetin e parë ateist në botë» dhe nisi fushatën për shkatërrimin e çdo institucioni fetar — Pllumi u arrestua për herë të dytë dhe u dënua me njëzet e tre vjet të tjera. I vuajti nëpër tërë hartën e tmerrit të kohës: Spaç, Reps, Skrofotinë të Vlorës, Ballsh, Zejmen-Shënkoll dhe Tiranë. Kur doli, më 11 prill 1990, ishte gati gjashtëdhjetë e gjashtë vjeç dhe kishte kaluar rreth njëzet e gjashtë vjet të jetës prapa hekurave.

Rroi vetëm për të dëshmuar

Ajo që e bën Pllumin figurë të rrallë nuk është vetëm vuajtja, por çfarë zgjodhi të bënte me lirinë. Në vend të heshtjes ose të hakmarrjes, ai iu përvesh një detyre kujtese. Nisi të shkruante kujtimet me një saktësi të ftohtë kronikani, duke përshkruar burgjet, hetuesitë, ekzekutimet dhe njerëzit që kishte njohur e humbur. Kështu lindi trilogjia «Rrno vetëm për me tregue»: vëllimi i parë, që mbulon vitet 1944–1951, doli më 1995; i dyti (1950–1967) më 1997; i treti (1967–1990) më 2001. Vepra u bë menjëherë referencë morale — jo memuar hakmarrës, por dëshmi e një njeriu që kishte vendosur se e vërteta e dokumentuar ishte forma më e lartë e drejtësisë që i kishte mbetur.

Pllumi shkroi edhe «Françeskanët e mëdhaj» (2001), portret të brezit të vet të shfarosur, dhe «Frati i pashallarëve Bushatli: Erazmo Balneo» (2004), duke e zgjeruar kujtesën edhe mbrapa në kohë. Për këtë punë mori më 2006 titullin «Nderi i Kombit» dhe çmimin letrar «Penda e Artë».

Rindërtuesi i një kujtese të shkatërruar

Pas rënies së diktaturës, Pllumi nuk u kthye vetëm te vetja. U bë ndër arkitektët e ringjalljes së jetës katolike e kulturore shqiptare. Shërbeu si prift në kishën e Shën Antonit në Tiranë deri më 1997 dhe — akti me peshë simbolike më të madhe — ringjalli «Hyllin e Dritës», revistën historike françeskane të themeluar nga Fishta, duke e botuar sërish mes viteve 1993–1997. Kështu lidhi me dorën e vet fillin e prerë të një tradite gjysmëshekullore.

Po aq domethënëse ishte kërkimi i eshtrave të Gjergj Fishtës: regjimi e kishte zhvarrosur poetin kombëtar dhe kishte fshehur mbetjet e tij për ta zhbërë çdo gjurmë. Pllumi i gjeti dhe i rivendosi me nderim në kishën françeskane të Shkodrës. Ky gjest — një i mbijetuar që rikthen në atdhe eshtrat e mësuesit të tij — përmbledh gjithë misionin e jetës së tij: aty ku regjimi ishte përpjekur të fshinte një rrjet të tërë kulturor, Pllumi rikthente emër pas emri, varr pas varri, faqe pas faqeje.

Trashëgimia

At Zef Pllumi vdiq më 25 shtator 2007 në Romë dhe u varros më 30 shtator në kishën françeskane të Shkodrës, mes atyre që kishte dashur ta ruante nga harresa. Historia e tij nuk është thjesht ajo e një martiri të fesë; është dëshmia se si një regjim u përpoq të shfaroste jo vetëm njerëz, por një rrjet të tërë — françeskanët e Shkodrës që kishin ndërtuar prozën, filologjinë, pedagogjinë dhe kujtesën kombëtare mbi gjuhën, besën dhe Kanunin. Duke jetuar sa për të dëshmuar, Pllumi u bë vetë prova se ai rrjet nuk vdiq: e vërteta që ai shkroi e mbijetoi regjimin që u përpoq ta shuante.