Shkodra, kryeqyteti i mbretërisë ilire

Atje ku Buna del nga liqeni i Shkodrës dhe Drini i math vjen e bashkohet me të, ngrihet një kodër guri që duket sikur është vendosur prej natyrës si rojë mbi ujërat. Mbi atë kodër — sot e mbulon kalaja e Rozafës — ilirët ndërtuan Skodrën, qytetin që do të bëhej kryeqyteti i mbretërisë së fundit ilire. Pak vende në trojet tona mbajnë mbi supe aq histori të dendur sa kjo pikë ku takohen tri ujëra dhe ku, për një shekull e gjysmë, rrahu zemra politike e shtetit të parë të trojeve.

Qyteti i labeatëve

Skodra nuk lindi nga asgjëja. E themeloi, në shekullin e IV para erës sonë, fisi ilir i labeatëve — një popull që banonte rreth liqenit të madh që sot ndan Shqipërinë nga Mali i Zi, atij liqeni që romakët e quanin lacus Labeatis. Labeatët ishin një ndër fiset e mëdha të jugut ilir, dhe Skodra qe vatra dhe kështjella e tyre kryesore. Nuk është rastësi që qyteti zuri këtë vend: kodra mbi bashkimin e lumenjve jepte njëkohësisht mbrojtje natyrore dhe kontroll mbi rrugët ujore që lidhnin bregdetin Adriatik me brendësinë. Kush mbante Skodrën, mbante çelësat e veriut ilir.

Labeatët, si gjithë paraardhësit tanë ilirë, nuk ishin barinj pa shtet që endeshin nëpër male, sikundër kanë dashur t'i paraqesin disa. Ata prenë monedhën e tyre, me mbishkrimin ΛΑΒΙΑΤΑΝ — "e labeatëve" — që mban në njërën anë një hyjni ilire me kapelë të gjerë e në tjetrën një anije ilire me delfin. Vetë qyteti pati monedhën e vet: bronzet e Skodrës mbajnë emrin Σκοδρινῶν, "të skodrinëve", me kokën e Zeusit përpara dhe anijen ilire prapa. Kush thotë se ilirët s'kishin qytetërim, le të lexojë mbishkrimet që ata vetë skalitën në metal.

Froni i mbretërve

Dinastia e fundit e mbretërve ilirë — Skerdilaida, Pleurati, e mbi të gjithë i biri i tij, Genti — qe dinasti labeate, dhe Skodra qe froni i saj. Këtu rrinte mbreti, këtu mblidheshte thesari, këtu vendosej fati i luftërave. Pas epokës së Agronit dhe Teutës, kur fuqia detare ilire kishte tronditur tregtarët e Adriatikut dhe kishte ngacmuar Romën, qendra e gravitetit u zhvendos drejt veriut, drejt Skodrës e Lisit.

Ishte Genti, mbreti i fundit, ai që e bëri Skodrën zemrën e plotë të mbretërisë. Për të financuar ushtrinë, ai mori nën kontroll mbretëror punishtet monetare të dy qyteteve ku banonte — Lisit dhe Skodrës. Pra Skodra s'qe thjesht një vend i fortifikuar; qe një kryeqytet i mirëfilltë, me oborr, me mint, me administratë. Genti u përpoq, me mjetet e kohës, të ndërtonte një shtet të centralizuar ilir pikërisht atëherë kur Roma po shtrinte hijen e saj mbi gjithë Mesdheun. Tragjedia e tij nuk qe mungesa e ambicies, por koha: lindi mbret kur perandoria romake nuk linte vend për mbretër të vegjël.

"Munitissima, difficilis aditu"

Forcën e Skodrës e dëshmon vetë armiku. Historiani romak Tit Livi, kur përshkruan fushatën e fundit kundër ilirëve, e quan qytetin munitissima — "tej mase i fortifikuar" — dhe difficilis aditu, "i vështirë për t'iu afruar". Mbi kodrën e Rozafës ende ruhen gjurmë muresh të mëdha të quajtura "ciklopike", gurë të mëdhenj të bashkuar me mjeshtëri pa llaç, që studiuesit i datojnë rreth mesit të shekullit IV para erës sonë. Kush ngjit sot shkallët e kalasë, ecën mbi themelet që panë mbretërit ilirë.

Por asnjë mur nuk e ndal historinë. Në vitin 168 para erës sonë, pasi u lidh me Perseun e Maqedonisë kundër Romës — një bast i humbur që në fillim — Genti u gjend i rrethuar në Skodër nga legjionet e pretorit Luc Anik Gali. Lufta e tretë iliro-romake u mbyll po aq shpejt sa kishte nisur: brenda pak ditësh, thotë tradita, mbreti i fundit ilir u dorëzua. Vitin tjetër, më 167, ai u çua i lidhur në Romë, ecën në triumfin e Galit dhe vdiq i internuar në qytetin italian të Iguviumit. Me të ra perdja mbi mbretërinë ilire — dhe Skodra, kryeqyteti, u bë qytet i një province të huaj.

Çfarë mbeti

Skodra s'u shua me Gentin. Nën Romën ajo mbeti qendër e rëndësishme, dhe emri i saj kaloi i pacenuar nëpër shekuj: Scodra latine u bë Shkodra jonë, një ndër ato toponime ilire që mbijetuan pa u thyer, dëshmi e gjallë e vijimësisë midis atyre që ndërtuan qytetin dhe atyre që e banojnë sot. Pak vende në Evropë mbajnë të njëjtin emër e të njëjtin njerëz për mbi njëzet e tre shekuj.

Kur shkodrani i sotëm ngjit Rozafën dhe sheh nga lart bashkimin e Bunës me Drinin, ai sheh të njëjtin peizazh që pa Genti përpara se të dorëzonte mbretërinë. Skodra nuk është thjesht një kala mbi një kodër; është dëshmia se në këto troje pati shtet, mbret, monedhë e kryeqytet kur shumë kombe të sotme s'ekzistonin ende as si emër. Kjo, e thënë pa mburrje boshe e pa frikë, është e vërteta historike — dhe na mjafton.

Burimet:

• Titus Livius, Ab Urbe Condita, libri XLIV (rrethimi i Skodrës, 168 p.e.s.).
• John Wilkes, The Illyrians, Blackwell, 1992 (labeatët, Genti, kryeqyteti Skodër).
• Encyclopædia Britannica, zërat "Gentius" dhe "Shkodër".
• M. P. García-Bellido / numismatikë e Skodrës — monedhat me legjendat Σκοδρινῶν dhe ΛΑΒΙΑΤΑΝ, shek. II p.e.s.

— Redaksia ZHURMA