Ndoc Nikaj, ati i romanit historik shqiptar dhe botues shkodran

Kur Shqipëria ende nuk kishte një shtet, e as të drejtën për të shtypur në gjuhën e vet, një prift shkodran i dha prozës shqipe formën e romanit. Dom Ndoc Nikaj — prozator, historian, gazetar e botues — hapi shtypshkronjën e parë të Shkodrës, botoi gazeta në një kohë kur alfabeti shqip ishte i ndaluar me ligj, dhe la pas një varg veprash që e bënë të njihet si ati i romanit historik shqiptar. Jeta e tij, e nisur nën Perandorinë Osmane, u mbyll në një qeli të diktaturës komuniste, ku vdiq më 16 janar 1951, tetëdhjetë e gjashtë vjeç.

Nga Shkodra e seminarit te meshari i vitit 1888

Ndoc Nikaj lindi në Shkodër më 1864 — disa burime e shënojnë vitin 1865 — në një qytet që ishte atëherë qendra e jetës kulturore katolike shqiptare. Mësimet e para i mori te françeskanët, e që i vogël hyri në kolegjin papnor të drejtuar nga jezuitët në Shkodër, një prej vatrave më të rëndësishme të arsimit shqiptar të kohës. U shugurua meshtar më 1888. Por thirrja e tij nuk mbeti vetëm brenda kishës: Nikaj e kuptoi priftërinë si shërbim ndaj kombit — ndaj gjuhës, kujtesës dhe dinjitetit të një populli që të tjerët kërkonin ta mbanin pa shkollë dhe pa shtyp.

Marzia dhe lindja e prozës romanore shqipe

Më 1892 Nikaj botoi në Shkodër veprën Marzia o ksctenimi n'filles t'vet, një tregim i gjatë që historiografia letrare e rendit ndër përpjekjet e para të romanit në gjuhën shqipe. Në një kulturë ku proza artistike sapo po zinte fill, ky ishte një hap themelvënës: shqipja po provohej jo vetëm si gjuhë lutjeje a kënge, por si gjuhë rrëfimi të gjatë, me personazhe, me subjekt e me thellësi. Gjatë jetës Nikaj shkroi mbi tridhjetë vepra, lëndën e të cilave e nxori nga vetë jeta shqiptare — nga zakonet e vjetra, nga besa, nga historia e njerëzve të thjeshtë.

"Shkodra e rrethueme" dhe romani historik

Kryevepra e tij mban titullin Shkodra e rrethueme, botuar në dy pjesë rreth vitit 1913. Romani rrëfen rrethimin e Shkodrës gjatë Luftës së Parë Ballkanike (1912–1913), kur qyteti i qëndroi për muaj të tërë forcave malazeze. Duke marrë një ngjarje ende të nxehtë historike dhe duke e shndërruar në lëndë romani, Nikaj i dha letërsisë shqipe zhanrin e romanit historik — rrëfimin ku fati i një populli lexohet përmes fatit të personazheve. Prej kësaj vepre e prej të tjerave — Bukurusha (1918), Fejesa n'djep, Burbuqja e Lulet në thes (1920) — ai mbetet i njohur si themeluesi i romanit historik shqiptar.

Shtypshkronja dhe gazetat: shqipja kundër ndalesës

Ndër arritjet e tij më të mëdha ishte vetë akti i botimit. Më 1909 Nikaj themeloi shtypshkronjën e vet, "Shtypshkronja Nikaj", të parën shtypshkronjë publike të Shkodrës. Kjo ndodhi kur pushteti osman e ndalonte shtypin në gjuhën shqipe: të shtypje shqip ishte, në thelb, një akt kombëtar. Nga shtypi i tij dolën gazeta Koha (1910) dhe Besa Shqyptare (1913), të cilat mbajtën gjallë fjalën publike shqipe deri në vitet 1920. Nikaj nuk punonte i vetmuar: ai kishte bashkëpunuar edhe me revistën Albania të Faik Konicës në Bruksel, nën pseudonimin "Nakdomonici", pjesë e asaj rrjete të gjerë botuesish shqiptarë që, nga Shkodra te Brukseli, e ndërtuan kombin me shkronja para se ta ndërtonin me kufij.

Historia si kujtesë kombëtare

Nikaj e kuptoi se një komb pa histori të shkruar mbetet pa mbrojtje. Më 1902 botoi Historia e Shqypniis — një vepër e gjerë që doli fillimisht në Bruksel — dhe Historia e Turkiis, duke vënë theksin te Skënderbeu dhe qëndresa shqiptare kundër osmanëve. Për të, historia nuk ishte lëndë e ftohtë akademike, por kujtesë e gjallë që forcon vetëdijen e një populli. Kështu proza, gazeta dhe historia në duart e tij bëheshin një vegël e vetme: ngritja shpirtërore e kulturore e shqiptarëve.

Ndalimi, burgu dhe kthimi i emrit

Fundi i jetës së tij mban vulën e tragjedisë që pësoi gjithë elita kulturore shqiptare nën komunizëm. Më 9 shtator 1946, tetëdhjetë e dy vjeç, Dom Ndoc Nikaj u arrestua nga regjimi i ri, i lidhur — sipas akuzës — me kryengritjen e Postribës. U dënua me pesë vjet burg. Sipas dëshmive, i moshuar dhe i sfilitur nga kushtet e burgut, ai vdiq më 16 janar 1951, pa e mbaruar dënimin. Vepra e tij u mënjanua e u heshtua për dekada. Por koha e ktheu në vendin që i takon: sot Ndoc Nikaj njihet si një nga themeluesit e prozës moderne shqipe dhe si dëshmitar i asaj të vërtete të thjeshtë e këmbëngulëse — se gjuha, e shtypur me shkronja dhe e mbrojtur me besë, është ajo që e mban një komb gjallë kur çdo gjë tjetër i merret.