Rrethimi i Shkodrës: gjeopolitika, vrasja e Hasan Riza Pashës dhe qëndresa gjashtëmujore

SHKODËR — Në tetor të vitit 1912, teksa Perandoria Osmane po tërhiqej me shpejtësi nga Ballkani dhe shteti shqiptar ende nuk ishte formësuar zyrtarisht, Shkodra u kthye në epiqendrën e një prej betejave më të gjata e më përcaktuese të fillim-shekullit. Rrethimi serbo-malazez, i cili zgjati nga 20 tetori 1912 deri më 23 prill 1913, ishte shumë më tepër se një betejë lokale; ishte përplasja ku po vizatohej harta e re e Ballkanit dhe po testohej ekzistenca e vetë Shqipërisë.

Pse ka rëndësi

• Mbrojtja gjashtëmujore e Shkodrës pengoi realizimin e objektivit strategjik serb për të dalë në detin Adriatik përmes territorit të pushtuar nga Mali i Zi.
• Vrasja e komandantit Hasan Riza Pasha në janar 1913 nga oficerët shqiptarë ndryshoi komandën e mbrojtjes, duke parandaluar një tërheqje të trupave osmane që do ta linte qytetin tërësisht të pambrojtur.
• Rezistenca e gjatë u dha kohë Fuqive të Mëdha (Austro-Hungarisë dhe Italisë) në rrafshin diplomatik që ta mbanin Shkodrën brenda kufijve të shtetit të ri shqiptar.

Gjeopolitika e një rrethimi

Për të kuptuar peshën e këtij rrethimi, duhet vështruar harta e kohës. Gazeta Dielli shkruan se Shkodra nuk ishte thjesht një qytet kufitar, por nyja që lidhte Kosovën, Malin e Zi dhe ultësirën bregdetare shqiptare. Për Cetinën, marrja e Shkodrës shihej si përmbushje e një ambicieje shekullore për të zbritur në fushën e Zadrimës dhe për të kontrolluar rrjedhën e Bunës. Por për Beogradin, rëndësia ishte thelbësisht strategjike. Sipas gazetës Dielli, një Shkodër nën kontrollin e aleatit malazez do të afronte Serbinë me objektivin e saj final: daljen në detin Adriatik dhe fuqizimin e pozicionit sllav në bregdet.

Ky synim doli në pah sapo filloi rrethimi. Ndonëse lufta nisi si një fushatë e ushtrisë malazeze, e cila i shpalli luftë Perandorisë Osmane më 8 tetor 1912, trupat e mbretit Nikolla shpejt u përballën me një rezistencë që nuk e kishin llogaritur. Në këtë fazë kritike, thekson Dielli, Serbia rriti ndjeshëm mbështetjen e saj duke dërguar artileri të rëndë, inxhinierë ushtarakë dhe njësi të specializuara, duke konfirmuar se qyteti verior shqiptar ishte qendror edhe për strategjinë serbe. Pa këtë mbështetje armatimesh, theksojnë studiuesit, Mali i Zi nuk do të arrinte ta mbante rrethimin për kaq gjatë.

Nga ana tjetër e frontit, qyteti mbrohej nga garnizoni osman, nën komandën e Hasan Riza Pashës, dhe nga mijëra vullnetarë shqiptarë, shumica e të cilëve ishin mbledhur dhe drejtoheshin nga Esat Pashë Toptani. Telegrafi thekson se kjo qëndresë, e cila sfidoi një ushtri të përbashkët serbo-malazeze për rreth gjashtë muaj, përbën rastin më unik të mbrojtjes shqiptare gjatë Luftës së Parë Ballkanike. Edhe pse forcat osmane dhe ato vullnetare shqiptare kishin motive jo domosdoshmërisht të njëjta — njëra palë mbronte kufijtë e një perandorie në rënie, tjetra mbronte atdheun dhe shtetin e ri të saposhpallur në Vlorë — në transetë e Taraboshit ato ishin bashkuar kundër asgjësimit nga sulmi i përbashkët sllav.

Komploti kundër Hasan Riza Pashës

Mbrojtja e qytetit hyri në krizën e saj më të thellë në fillim të vitit 1913, kur rezervat e ushqimeve dhe municioneve nisën të mbaronin. Popullsia civile brenda rrethimit vuante urinë dhe terrorin e bombardimeve të përditshme. Për shumë dekada, vrasja e komandantit Hasan Riza Pasha më 30 janar 1913 është mbuluar me mister e mitologji, shpesh duke u thjeshtuar në akuza verbale tradhtie. Por arkivat dhe dëshmitë ushtarake të kohës japin një pasqyrë konkrete të dinamikave të rrethimit.

Portali Ekonomia Online, duke iu referuar dëshmive të autorëve si Xhemal Kusi dhe kujtimeve të dy ndihmësve oficerë të Hasan Riza Pashës (Abdurrahman Nafiz dhe Kiramettin), shtjellon planin sekret të komandantit osman. Sipas oficerëve të shtabit turk, dhjetë ditë para se të mbaronin ushqimet plotësisht, Hasan Riza Pasha kishte planifikuar të ushqente mirë ushtarët e tij për tre ditë, dhe në ditën e katërt të çante rrethimin në zonën mes Taraboshit dhe Bunës. Synimi i tij ishte të marshonte drejt portit austriak të Spicës (Bar), për ta vazhduar rezistencën atje derisa të mbaronin furnizimet dhe, në fund, të strehohej në territorin austriak. Për të motivuar trupat, atyre do t'u thuhej një të pavërtetë: se flota osmane po zbarkonte në Tivar dhe ushtria duhej të shkonte ta priste.

Por, thekson Ekonomia Online, ky plan për të tërhequr garnizonin osman u zbulua nga Esat Pasha dhe oficerët e tjerë shqiptarë. Një tërheqje e tillë e trupave të rregullta osmane drejt territorit austriak do të linte qytetin, mijëra vullnetarë shqiptarë dhe vetë popullsinë e pafajshme të Shkodrës tërësisht të zbuluar përballë mësymjes serbo-malazeze. Terreni i Malit të Zi ishte tepër i thepisur, gjë që i bënte oficerët shqiptarë të dyshonin thellë në suksesin e kësaj manovre osmane. Mbi të gjitha, ata refuzuan t'i dorëzonin qytetarët e tyre te bajonetat armike. Sipas të njëjtit burim, ishte kjo arsyeja ushtarake dhe qytetare që e shtyu juntën e oficerëve shqiptarë të merrte vendimin unanim për ta eliminuar Hasan Riza Pashën. Komandanti osman u vra më 30 janar 1913, dhe komanda e mbrojtjes i kaloi menjëherë Esat Pashë Toptanit.

Lufta pas 30 janarit

Ndryshe nga disa portretizime sipërfaqësore që theksojnë vetëm aktin e dorëzimit, rezistenca më e fortë u bë pikërisht pas vdekjes së Hasan Riza Pashës. Ekonomia Online detajon se mbrojtja e Shkodrës vijoi me ashpërsi të lartë edhe për tre muaj e gjysmë të tjerë, e shkëputur tërësisht nga një shtet osman që kishte kolapsuar në të gjitha frontet evropiane. Një nga ngjarjet më tronditëse të kësaj faze ishte beteja e ashtuquajtur “Kasaphana e Bërdicës”, ku brenda pak orësh u shënuan humbje masive për të dyja palët, duke tejkaluar edhe betejat e mëvonshme të Luftës së Dytë Botërore në këto territore. Paralelisht, Esat Pasha u detyrua të menaxhonte një situatë humanitare kritike brenda kalasë, thekson Dielli, me mungesa dramatike në ilaçe dhe ushqime.

Pavarësisht rënies përfundimtare ushtarake në prill të vitit 1913, kur kushtet e mbijetesës e bënë të pamundur vazhdimin, trupat shqiptare ia dolën të mbanin të lidhura ushtritë sllave për mjaft kohë sa diplomacia perëndimore të vihej në lëvizje. Jashtë fushëbetejës, në tryezat e Londrës, Austro-Hungaria dhe Italia kishin vizatuar linjat e tyre të kuqe, duke kundërshtuar hapur praninë e përhershme të Serbisë apo Malit të Zi në bregdetin shqiptar (sipas Dielli). Rezistenca gjashtëmujore në Shkodër ishte mjeti thelbësor që u dha kohë këtyre Fuqive të Mëdha të zyrtarizonin kufijtë dhe t'ia rikthenin qytetin shtetit të ri shqiptar, i cili pa Shkodrën rrezikonte të mbetej një projekt pa qëndrueshmëri veri-jug.

Deformimi i historisë si akt i vazhdueshëm

Edhe pse rrethimi i vitit 1912-1913 ishte një agresion i qartë territorial ndaj një popullsie në prag të pavarësimit të saj, fqinjët ballkanikë vazhdojnë të ushqejnë përpjekje revizioniste për këtë ngjarje. Portali Lapsi.al sjell në vëmendje një rast të pastër të këtij manipulimi, kur në shkurt të vitit 2017, Mitropoliti i atëhershëm i Malit të Zi, Amfilohije Radoviq, vizitoi qytetin dhe deklaroi publikisht se ushtria e tyre "nuk e kishte sulmuar Shkodrën", por kishte ardhur "për ta çliruar" atë. Kleriku malazez pretendoi paturpësisht se 8,000 ushtarët sllavë të rënë gjatë rrethimit ishin sakrifikuar si "çlirimtarë". Deklarata të tilla tregojnë qartë se ambiciet territoriale të fillimshekullit XX nuk janë fshirë tërësisht nga diskursi i disa institucioneve fqinje.

Rrethimi i Shkodrës nuk shpëtoi nga keqleximi as në historiografinë e ngurtë komuniste shqiptare, e cila dekada më vonë u përpoq ta zhvishte ngjarjen nga kompleksiteti i marrëveshjeve ushtarake dhe taktikat e mbijetesës, duke u ndalur kryesisht te stigmatizimi bardhezi i palëve. Por faktet tregojnë se Shkodra e 1912-1913-s mbijetoi mes një urie të tmerrshme dhe breshërisë së predhave serbo-malazeze, jo si një trofe që këmbehej lehtë, por si qyteti që garantoi kufirin verior të pavarësisë shqiptare.

Burimet:

• telegrafi.com — Rrethimi i Shkodrës dhe vrasja e Hasan Riza Pashës!
• Lapsi.al — Rama të shpjegojë pse shpall non grata shqiptarët e Kosovës dhe Maqedonisë
• Ekonomia Online — Pse dhe kush e vrau Hasan Riza Pashën?
• Telegrafi — Pse dhe kush e vrau Hasan Riza Pashën?
• Dielli (Vatra, SHBA) — PSE SHKODRA?

— Redaksia ZHURMA