Bushatllinjtë: pashallëku i Shkodrës dhe shteti shqiptar i veriut (1757–1831)

Ndërsa në jug Ali Pashë Tepelena ndërtonte perandorinë e vet personale me qendër në Janinë, në veri një dere tjetër shqiptare kishte ngritur prej kohësh një shtet brenda shtetit osman: pashallëku i Shkodrës, i qeverisur nga dinastia e Bushatllinjve për afër tri çerekë shekulli, nga rreth viti 1757 deri më 1831. Nga kalaja e Rozafës mbi Bunë, tri breza pashallarësh — Mehmet Pasha, i biri Kara Mahmud Pasha dhe, në fund, Mustafa Pasha — sunduan Shqipërinë veriore, Kosovën perëndimore dhe kufijtë malorë ndaj Malit të Zi me një pushtet aq të konsoliduar sa Stambolli e toleronte më shumë se sa e urdhëronte. Historia e tyre është gjysma veriore e së njëjtës tezë që tregon edhe ekspozita e Ali Pashës: rrjeti shqiptar mund të ngrihej deri në nivelin e një gjysmë-shteti të njohur nga diplomacia evropiane — por si projekt dinastik, jo kombëtar, dhe rrëzohej në çastin kur perandoria rigjente forcën për t'i marrë sërish frenat në dorë.

Ngritja e një dere: nga fshati Bushat te sarajet e Shkodrës

Emri i dinastisë vjen nga fshati Bushat pranë Shkodrës, prej ku doli familja e bejlerëve që do t'i jepte emrin gjithë epokës. Themeluesi i pushtetit të tyre ishte Mehmet Pasha Bushati, i cili rreth vitit 1757 përqendroi në duart e veta administrimin e sanxhakut të Shkodrës dhe e bëri atë de facto trashëgimtar brenda familjes — hapi vendimtar që e ndan një valí të thjeshtë osman nga një dinasti rajonale. Ngjitja e Bushatllinjve ndoqi të njëjtin model si shumë qendra periferike të Perandorisë Osmane në shekullin XVIII: dobësimi i pushtetit qendror u la vend notablëve vendas — të ashtuquajturve ajanë — të cilët grumbulluan tokë, tatime dhe forcë ushtarake private, dhe u bënë të domosdoshëm për vetë Stambollin që kishte nevojë për ta si rekrutues ushtarakësh dhe garantues rendi në krahina të largëta.

Në kulmin e vet, pashallëku shtrihej mbi një territor të gjerë të Shqipërisë së sotme veriore, deri në rrafshin e Kosovës dhe në kufijtë e vështirë malorë. Qendra ishte Shkodra, me kalanë e Rozafës si bërthamë ushtarake e simbolike; qyteti ishte tashmë një nyjë tregtare që lidhte Adriatikun me thellësinë ballkanike, dhe të ardhurat prej tij ushqenin makinerinë e pushtetit të Bushatllinjve.

Kara Mahmud Pasha: pashallëku në kulmin e fuqisë

Figura që e ktheu pashallëkun e Shkodrës në një fuqi rajonale me peshë evropiane ishte Kara Mahmud Pasha Bushati (sundoi rreth 1775–1796), i biri i Mehmet Pashës. Ambicioz dhe i pamëshirshëm, ai zgjeroi kufijtë e pashallëkut dhe synoi një pavarësi që Stambolli nuk mund ta pranonte. Kur Porta e Lartë dërgoi ekspedita ndëshkuese kundër tij në mesin e viteve 1780, Kara Mahmudi i theu — një prej fitoreve më të bujshme të një notabli lokal ndaj ushtrisë perandorake — dhe për një kohë u shpall kryengritës nga Stambolli. Pastaj, siç ndodhte shpesh në ekonominë politike osmane, ra pajtimi: perandoria që s'e mundte dot e rehabilitoi, ia njohu titujt dhe e riktheu si valí, sepse një Bushatlli i fortë në kufi ishte më i dobishëm se një kufi bosh.

Fundi i Kara Mahmudit erdhi jo nga Stambolli, por nga fushatat e tij kundër malësorëve të Malit të Zi. Në vjeshtën e vitit 1796, gjatë një ekspedite kundër forcave malazeze të drejtuara nga vladika Petar I Petroviq-Njegoshi, ai u mund në betejën e Krusit dhe u vra; koka e tij u mor si trofe. Vdekja e tij e la pashallëkun pa udhëheqësin që e kishte çuar në majën e fuqisë, por dera e Bushatllinjve nuk u shua.

Diplomacia mes perandorive

Ajo që e bën pashallëkun e Shkodrës një dëshmi të tezës qendrore të këtij muzeu — se pushteti shqiptar mund të arrinte deri në tryezat e diplomacisë së madhe — është politika e jashtme e Bushatllinjve. Kara Mahmud Pasha nuk u mjaftua me lojën brenda kornizës osmane: ai hyri në korrespondencë dhe negociata me fuqitë fqinje, veçanërisht me Habsburgët austriakë dhe me Venedikun, duke ofruar në momente të caktuara aleancë ose madje mbrojtje, si mjet presioni ndaj Stambollit. Ishte diplomaci e një sunduesi që dinte se mbijetesa e tij varej nga balancimi i tri perandorive — osmane, habsburge dhe, në sfond, ruse — njëra kundër tjetrës. Kjo është pikërisht «nyja brenda perandorisë» për të cilën flet ekspozita: një qendër shqiptare e mjaftueshme në vetvete sa të negocionte si aktor, jo thjesht si nënshtetas.

Ibrahimi dhe Mustafai: nga pajtimi te fundi i vitit 1831

Pas vdekjes së Kara Mahmudit, drejtimin e mori i vëllai, Ibrahim Pasha Bushati (rreth 1796–1810), i cili ndoqi një vijë më pajtuese ndaj Stambollit dhe e ruajti pashallëkun me marrëveshje më shumë se me përballje. Trashëgimtari i fundit ishte Mustafa Pasha Bushati (sundoi rreth 1810–1831), nën të cilin dera arriti sërish peshë ushtarake, duke i dhënë Perandorisë Osmane trupa në fushata të mëdha të kohës.

Fundi erdhi bashkë me epokën e reformave centralizuese të sulltan Mahmudit II. Pas shkatërrimit të jeniçerëve më 1826, Stambolli nisi ta shtrëngonte kontrollin mbi notablët gjysmë-të-pavarur në gjithë Rumelinë. Më 1831, Mustafa Pasha u bashkua me valën e madhe të kryengritjes së pashallarëve rumeliotë e boshnjakë kundër reformave dhe marshoi me një ushtri të fuqishme drejt jugut; u mund nga forcat e kryevezirit Reshid Mehmet Pasha, u tërhoq në Shkodër dhe u rrethua në kalanë e Rozafës. Dorëzimi i tij po atë vit shënoi shuarjen e pashallëkut: territori u riintegrua nën administrimin e drejtpërdrejtë osman. Mustafai u fal, u dërgua në Stamboll dhe më vonë i shërbeu vetë perandorisë që e kishte mundur — fund tipik për një notabël të epokës që humbi lojën me qendrën.

Dy pashallëqe, një mësim

Pashallëku i Shkodrës dhe pashallëku i Janinës ishin dy polet — verior e jugor — të së njëjtës dukuri: bota shqiptare, kur pushteti qendror osman u dobësua, prodhoi menjëherë qendra vetëqeverisëse të afta të organizoheshin si gati-shtete, të mblidhnin tatime, të mbanin ushtri dhe të negocionin me fuqitë e mëdha. Të dyja u ngritën si projekte dinastike, jo si program kombëtar; të dyja u rrëzuan brenda një dekade nga njëra-tjetra — Janina më 1822, Shkodra më 1831 — pikërisht kur Perandoria Osmane, nën Mahmudin II, rigjeti vullnetin dhe forcën për të centralizuar. Mësimi që nxjerr rrjeti shqiptar prej tyre nuk është ai i viktimës, por i mundësisë: kapaciteti për të ndërtuar shtet ishte aty, i dëshmuar dy herë brenda një brezi; ajo që mungonte ishte korniza kombëtare që do ta bënte këtë kapacitet të përbashkët e të qëndrueshëm — korniza që do ta kërkonte, gjysmë shekulli më vonë, Lidhja e Prizrenit.