Balshajt: princër të Arbërisë që sunduan bregun para Skënderbeut

Një brez para se Skënderbeu ta bënte Arbërinë emër në Evropë, një derë e vetme sundonte bregun mes liqenit të Shkodrës dhe detit: Balshajt. Nga Rozafa e Shkodrës deri në Ulqin, Tivar e Durrës, dhe përkohësisht deri në Vlorë, Berat e Kaninë, ata mbajtën për gati tri breza një principatë që bashkëkohësit — nga kanceleria serbe te kurora hungareze — e quanin thjesht «zotëri shqiptarë». Balshajt janë nyja veriore e rrjetit shqiptar mesjetar: një shtëpi që u martua me Muzakajt e Topiajt, ra në Savër kundër osmanit, dhe që historiografia e mëvonshme kombëtariste u përpoq ta shkëpuste nga ai rrjet dhe ta quante «serbe».

Pse ka rëndësi

• Balshajt sunduan bregun mes liqenit të Shkodrës dhe detit një brez para Skënderbeut, me kryeqendër Shkodrën.
• Ata dolën në dritë rreth vitit 1360 si zotër të Zetës dhe u bënë sundues të pavarur pas shpërbërjes së Perandorisë Serbe të Stefan Dushanit (vdiq 1355).
• U lidhën me krushqi me Muzakajt e Topiajt dhe ranë në betejën e Savrës kundër osmanëve.

Kush ishin

Balshajt (në burimet perëndimore Balšić, në shqip edhe «Balshajtë») dalin në dritë të historisë në mesin e shekullit XIV, si zotëri të vegjël të Zetës — treva bregdetare që shtrihej mes liqenit të Shkodrës dhe Adriatikut, sot ndarë mes Malit të Zi dhe Shqipërisë veriore. Themeluesi, Balsha I, përmendet rreth viteve 1360–1362 si zotërues i pak fshatrave nën Perandorinë Serbe të Stefan Dushanit. Kur Dushani vdiq më 1355 dhe perandoria e tij u shpërbë, Balsha dhe tre djemtë e tij — Stracimiri, Gjergji I dhe Balsha II — shfrytëzuan zbrazëtinë: brenda pak vitesh ata rrëmbyen Zetën e Poshtme dhe të Epërme dhe u bënë zotër të pavarur të bregut. Kjo është vula e derës: ajo nuk lindi si vegël e askujt, po si pushtet vendor që u ngjit pikërisht kur perandoria mbi kokë u thye.

Zgjerimi: Shkodra, Ulqini, Durrësi

Djali i mesëm, Gjergji I (Đurađ, sundoi rreth 1362–1378), u bë zoti i Shkodrës, qytetit që do të mbetej kryeqendra e derës. Nën të, rreth vitit 1369, një pjesë e familjes kaloi nga besimi ortodoks në atë katolik për të forcuar lidhjet me Perëndimin latin — një lëvizje diplomatike tipike e zotërve arbërorë të bregut, që lëvronin njëkohësisht mes Venedikut, Napolit e Bizantit. Zotërimet e Balshajve u zgjeruan mbi Ulqinin, Tivarin, Budvën, Podgoricën, Drishtin e Lezhën — një brez kështjellash bregdetare që kontrollonte tregtinë e kripës e të grurit.

Ambicia më e madhe erdhi me Balsha II (sundoi 1378–1385). Më 1372 ai u martua me Komnenën (Komita) Muzaka, bijën e Andrea II Muzakës; si prikë mori Vlorën, Beratin, Kaninën e Himarën, që formuan Principatën e Vlorës. Me këtë martesë, dera e Zetës u lidh drejtpërdrejt me derën princërore të Beratit — dy nyje të mëdha të rrjetit arbëror u bënë një. Balsha II shtriu dorën edhe mbi Durrësin, duke ia rrëmbyer rreth vitit 1385 shtëpisë rivale të Topiajve. Ishte pikërisht kjo garë për Durrësin që do ta çonte në fatin e tij.

Savra 1385: fundi i një ëndrre bregdetare

I mundur nga Balsha II, Karl Topia bëri hapin që do të ngarkohej mbi kujtesën shqiptare: kërkoi ndihmën e Perandorisë Osmane. Sulltan Murati I dërgoi një ushtri nën Hajredin Pashën, dhe më 18 shtator 1385, në Fushën e Savrës pranë Lushnjës, forcat e vogla të Balsha II u shtypën. Vetë Balsha ra në betejë; koka e tij iu dërgua Hajredin Pashës. Beteja e Savrës hapi një nga derët e para të depërtimit osman në brendësi të tokave shqiptare. E veja e Balsha II, Komnena, dhe e bija Rugjina mbajtën për një kohë Principatën e Vlorës kundër trysnisë osmane, deri në vdekjen e Komnenës rreth vitit 1396 — një hollësi që rrallë tregohet: gruaja që trashëgoi e mbrojti shtetin e burrit të vrarë.

«Sundues i Shqipërisë»: Gjergji II dhe Balsha III

Pas Savrës, drejtimin e mori nipi, Gjergji II Stracimir Balsha (sundoi 1385–1403). Nën të, dera arriti kulmin e njohjes ndërkombëtare: dokumentet bashkëkohore e quajnë «sundues i Shqipërisë» dhe zot i «Shkodrës shqiptare», ndërsa mbreti hungarez Sigismund, më 1396, iu drejtua si sundimtar i Shqipërisë. Gjergji II mori pjesë edhe në Betejën e Fushë-Kosovës më 1389 kundër osmanëve. Këto tituj janë dëshmia më e fortë kundër etiketës së mëvonshme «serbe»: bashkëkohësit, miq e armiq, i njihnin Balshajt si zotër shqiptarë.

I fundit i degës kryesore ishte Balsha III (sundoi 1403–1421), i biri i Gjergjit II. Ai u martua së pari me Marën të derës së Topiajve — rivalët e dikurshëm u bënë krushq — dhe më pas me një bijë të derës së Zaharajve. Sundimin e tij e përpiu Lufta e Shkodrës kundër Republikës së Venedikut, që lakmonte kështjellat bregdetare. Kur Balsha III vdiq më 1421 pa trashëgimtar mashkull, zotërimet e tij kaluan te daja i tij, despoti serb Stefan Lazareviçi, ndërsa Venediku rrëmbeu Tivarin e Ulqinin. Kështu u shua dera — jo e mundur në fushë beteje, po e tretur në kryqëzimin e trashëgimive dinastike.

Pse janë pjesë e muzeut

Historiografia serbe e kombit të shekullit XIX i rreshtoi Balshajt në gjenealogjinë e vet, ngaqë ata sunduan tokat e sotme malazeze dhe ishin ortodoksë në fillim. Por identiteti mesjetar nuk matet me hartat e sotme: matet me atë që thanë bashkëkohësit dhe me rrjetin ku bëri pjesë dera. Bashkëkohësit — kanceleria serbe që i quante «Arbanas», kurora hungareze që i quante «sundues të Shqipërisë» — dhe indi i tyre i martesave, tërësisht me shtëpitë arbërore (Muzakajt, Topiajt, Zaharajt), i vendosin Balshajt brenda rrjetit shqiptar mesjetar, krah Shpatajve, Zenebishtëve e Arianitëve. Prejardhja e saktë e derës mbetet çështje e debatuar mes studiuesve; por vendi i saj në historinë shqiptare nuk ngrihet mbi gjak «i pastër» — ngrihet mbi tokën që mbajti, aleatët që zgjodhi dhe armikun që luftoi. Balshajt janë kujtesa se qëndresa dhe shtetformimi shqiptar nuk nisën më 1443: në Rozafën e Shkodrës, një derë arbërore mbante titullin «sundues i Shqipërisë» plot një brez para Kastriotit. Trashëgimia e tyre bregdetare jeton sot te shqiptarët e Malit të Zi, në Ulqin e Tivar.