Marin Barleti

Marin Barleti (rreth 1450 – rreth 1512/1513), prift katolik e humanist nga Shkodra, është dëshmitari që shkroi rrethimin e qytetit të tij të vitit 1478 dhe autori i biografisë së parë të plotë të Skënderbeut. Me De obsidione Scodrensi (Venedik, 1504) dhe Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (Romë, rreth 1508–1510) ai i dha Europës figurën e heroit arbër — dhe shqiptarëve, shekuj më vonë, librin nga i cili e lexuan atë.

Pse ka rëndësi

• Rrethimi i Shkodrës (1504) është rrëfimi i një njeriu që mori pjesë vetë në mbrojtjen e qytetit më 1478, dëshmi okulare e asaj që Barleti e shihte si aktin e fundit të epopesë së Skënderbeut.
• Historia e tij e Skënderbeut, e përkthyer gjatë shekullit XVI në gjermanisht, italisht, portugalisht, polonisht, frëngjisht dhe anglisht, mbeti për shekuj burimi kryesor nga i cili Europa e njohu Skënderbeun.
• Vepra është njëkohësisht themel dhe problem: pa të do të dinim shumë më pak për luftërat e Skënderbeut, por fjalimet, letrat dhe mrekullitë që përmban kërkojnë një lexues kritik.

Shkodra, prifti dhe emri

Barleti lindi në Shkodrën mesjetare rreth vitit 1450, kur qyteti ishte nën Republikën e Venedikut, që e kishte blerë nga Balshajt më 1396. Për origjinën e familjes studiuesit kanë debatuar gjatë. Franz Babinger, në zërin që i kushtoi në Dizionario Biografico degli Italiani (1964), e mbante për të sigurt se rridhte nga një familje italiane, ndonëse e quante të dyshimtë prejardhjen e mbiemrit nga Barletta e Pulias, me të cilën e kishte lidhur historiani rumun Nicolae Iorga; edhe Francisc Pall, autori i studimit më të plotë mbi të (Bukuresht, 1938), mendonte se mund të ishte italian. Eqrem Çabej e shpjegoi mbiemrin nga Bardheci ose Barleci, emra familjesh në Shqipërinë e Veriut. Vetë Barleti nuk la dyshim se ku e kishte vendin: e quante veten Scodrensis sacerdos, prift shkodran, dhe në veprat e tij shkruante se nuk mund «të hesht për Shkodrën time».

Ku studioi teologji nuk dihet me siguri; Babinger mendon se në vetë Shkodrën, qytet me seli peshkopale. Para vitit 1478 e kishte përshkuar disa herë Shqipërinë, dhe njihte nga afër Raguzën e bregun dalmat. Ishte prift i ritit latin, jo grek, siç është thënë ndonjëherë gabimisht.

Dy rrethime: 1474 dhe 1478

Data e parë e sigurt e jetës së tij është 1474, kur osmanët e rrethuan Shkodrën për herë të parë dhe Barleti e ndoqi rrethimin si dëshmitar. Më 1478 erdhi rrethimi i dytë dhe i fundit, ku sulltan Mehmeti II erdhi vetë nën mure; po atë verë, më 16 qershor, Kruja ishte dorëzuar nga uria. Këtë herë Barleti mori pjesë vetë në mbrojtjen e kalasë. Noli shkruan se ai numëronte gjylet e mëdha prej guri që binin çdo ditë mbi qytet, gjithnjë më të shumta e më të mëdha. Shkodra nuk u mor me sulm: më 1479 Venediku, me paqen që lidhi me Portën, ia lëshoi qytetin dhe kalanë, me kushtin që mbrojtësit të largoheshin të lirë. Barleti, si shumë shkodranë, mori rrugën e Italisë: Babinger e vendos në Venedik, ndërsa Robert Elsie shkruan se u vendos në Padova, ku u bë famullitar i kishës së Shën Stefanit.

Mërgimi dhe libri i parë

Në Venedik, qyteti që e priti dhe që ai e kujtoi gjithmonë me dashuri, Barleti përfundoi veprën mbi rrethimin. De obsidione Scodrensi doli nga shtypshkronja e Bernardino Vitalit, e përfunduar së shtypuri më 10 janar 1504, kushtuar dozhit Leonardo Loredan. Libri nis me origjinën e osmanëve dhe me një përshkrim të Shqipërisë e të Shkodrës, pastaj ndjek qëndresën e qytetit. Në qendër nuk qëndron një prijës, por një bashkësi: qytetarë e fshatarë, gra e vajza nën gjyle, dhe fjalime të gjata — të Pjetër Panjanit, të fra Bartolomeut, të Jakob Monetës — që i thërrasin shkodranët të derdhin gjakun për lirinë e vatrave të tyre. Fjalimet janë shkruar sipas modeleve klasike; atmosfera e luftës është ajo e dikujt që e kishte jetuar.

Barleti nuk ishte i vetmi shkodran që shkroi për rrethimet. Edhe Marin Beçikemi, profesor i retorikës në Breshia e në Padova, la një përshkrim të rrethimit të parë në formë panegjiriku, dhe shumë biografë, pas Paolo Giovios, i shkrinë të dy në një person të vetëm, gabim që e hodhën poshtë përfundimisht Thomas Reinesius dhe Apostolo Zeno. U mendua gjithashtu se Barleti kishte huazuar nga Beçikemi. Një dorëshkrim latin, De Bello Scodrensi brevissimus libellus, i gjetur në Bibliotekën Kombëtare të Francës (zbulimi u paralajmërua më 2018) dhe i studiuar nga Lucia Nadin e Aurel Plasari si version i hershëm i rrëfimit të Barletit në librin Barleti i hershëm, tregon, sipas tyre, se ishte Beçikemi ai që huazoi nga Barleti, jo e kundërta.

Historia e Skënderbeut

Ideja për veprën e madhe i erdhi, sipas Babinger-it, nga Pjetër Engjëlli, një nga oficerët më të shquar të Skënderbeut, nga një derë fisnike e Drishtit, vëlla i kryepeshkopit të Durrësit, Pal Engjëllit, i strehuar në Venedik me bijtë pasi Drishti ra në duart e osmanëve. Engjëlli i dha edhe shumë nga njoftimet, siç dëshmon parathënia e Compendium-it, që Barleti ia kushtoi atij. Ndryshe nga rrethimi, këtu autori shkruante kryesisht nga dëshmitë e të tjerëve, nga kronikat dhe nga modelet klasike. Barleti u zhvendos, me gjasë, në Romë, ku libri u shtyp po nga Bernardino Vitali; por asnjë kopje e njohur nuk mban vit botimi. Hamendësimet e studiuesve shkojnë nga 1502 (Çabej) deri në 1521–1522 (Plasari); shumica pranojnë vitet 1508–1510, ndërsa një kopje e Budapestit me vitin 1493 të shënuar konsiderohet, me shumë gjasë, falsifikim. Frontespici mbante një portret të famshëm të Skënderbeut të gdhendur në dru, punë veneciane sipas Babinger-it, një faqe e hershme e ikonografisë së Skënderbeut.

Barleti e quan popullin e Skënderbeut epirotë dhe heroin princ të epirotëve, emër klasik që autorët e hershëm e përdornin për shqiptarët. Prej tij vjen edhe një pjesë e mirë e asaj që dimë për Kuvendin e Lezhës të 2 marsit 1444: ai e quan mbledhjen concilium dhe e vendos në kishën kryesore të qytetit.

Historia dhe legjenda

Barleti shkruante si humanist, jo si arkivist. Babinger tregon se shumë faqe kujtojnë nga afër Plinin, Strabonin e Livin, dhe se nga Livi, Salusti e Valeri Maksimi ka huazime që arrijnë deri në plagjiaturë të mirëfilltë; shton se autori, me gjithë gjykimin kritik që nuk i mungonte, ra herë pas here pre e fantazisë, e besueshmërisë së tepruar dhe e ekzagjerimit. Robert Elsie e gjykon veprën më shumë retorikë se histori të besueshme. Fjalimet që u vë në gojë Skënderbeut e sulltanëve janë kompozime të tij — si ai i Krujës së çliruar, ku princi u thotë qytetarëve, në përkthimin shqip: «Lirinë nuk e solla unë, por e gjeta këtu». Në kapitullin përmbyllës, siç e lexoi Europa në versionin e Lavardin-it, mblidhen edhe rrëfimet për forcën e tij: Skënderbeu që i pret kokën me një goditje shpate një demi të egër, ose që, kur sulltani ia ktheu me përbuzje shpatën e famshme, i dërgoi fjalë se forca nuk ishte te tehu, por te krahu që e mbante. Vetë rrëfimtari i paraqet si fjalë që qarkullonin, të vështira për t'u besuar.

Noli, që e studioi me sy kritik, ishte më i ashpër. Si Tukididi, shkruante ai, Barleti e kuptonte historinë si degë të retorikës, prej betejash e fjalimesh: rrallë jep ditën, muajin e vitin, dhe me pak përjashtime datat e tij janë të gabuara; i lartëson fitoret, i kapërcen humbjet, i shumëfishon të vrarët turq me mijëra dhe i zvogëlon humbjet arbërore në disa dhjetëra. Për këtë, kritikë si Gibboni e Iorga e hodhën poshtë si krejt të pavlerë. Noli nuk shkoi aq larg: Barleti dhe biografët e tjerë të hershëm ishin panegjiristë, por rrëfimi i tyre mund të kontrollohet e të korrigjohet me kronikat italiane, bizantine e turke dhe me arkivat, të cilat, sipas tij, e konfirmojnë jo herë pas here, siç pranonte Marinescu, por shumë shpesh. Rregulli i tij ishte i thjeshtë: dëshmia e Barletit pranohet kur nuk e kundërshton një burim tjetër. Babinger, nga ana e tij, përfundonte se Historia mbetet edhe sot burimi më i rëndësishëm për jetën e bëmat e heroit, dhe se biografi i parë i Skënderbeut do të ruajë gjithmonë një vend të denjë në historiografinë humaniste. Noli e tha shkurt: Barleti «këndon liksht», por «ka zë të bukur».

Libri që udhëtoi nëpër Europë

Historia gjeti lexuesin e saj. Kur turqit arritën para Vjenës më 1529, Europa e shekullit XVI jetonte me frikën e pushtimit dhe kërkonte një mbrojtës të krishterimit; e gjeti te princi i epirotëve. Teksti latin u ribotua në Strasburg (1537), në Frankfurt (1578) e, më vonë, në Zagreb (1743); u përkthye në gjermanisht (1533), italisht (1554), portugalisht (1567), polonisht (1569) dhe frëngjisht (1576, nga Jacques de Lavardin), e nga frëngjishtja në anglisht (1596, nga Zachary Jones). Kjo është rruga nga e cila Europa e ndërtoi kujtesën e saj për Skënderbeun. Barleti la edhe një vepër të tretë, Compendium vitarum summorum pontificum mbi jetët e papëve dhe të perandorëve, që pa një botim të dytë pas vdekjes së tij, më 1555. Vdiq jo më vonë se 1512–1513, ndoshta në Romë.

Prej Barletit te Rilindja

Për shqiptarët, Barleti nuk mbeti vetëm burim. Robert Elsie shkruan se ai hodhi themelet e asaj që mund të quhet vetëm kult i Skënderbeut te shqiptarët në atdhe e në mërgim: nderimi gati i shenjtë i heroit si simbol i qëndresës ndaj sundimit të huaj. Lexuesit shqiptarë e mbajtën në dorë herët. Më 1641 Frang Bardhi, ipeshkv i Sapës, në një relacion për dioqezën e tij, mbështetej te rrëfimi i Barletit për jetën e Skënderbeut kur shkruante për qytetin e rrënuar të Shurdhahut. Rilindja ia ktheu figurën popullit: Naim Frashëri i kushtoi Skënderbeut eposin Istori e Skënderbeut (Bukuresht, 1898), ndërsa Fan Noli botoi historinë e tij në Boston më 1921 dhe, më 1945, një disertacion që e rindërtonte jetën e heroit duke e ballafaquar Barletin me arkivat. Noli shkruante për të se «me latinishten elegante dhe stilin e kujdesur fitoi lexonjës anë e mbanë botës dhe e bëri të pavdekshëm kujtimin e Skënderbeut në Evropë». Rreth pesë shekuj pas botimit të parë, Historia u përkthye edhe në gjuhën amtare të autorit, nga Stefan I. Prifti.