Shkodra mesjetare dhe Statutet e saj

Ka qytete që janë vetëm vendbanime, dhe ka qytete që janë institucione. Shkodra mesjetare i përkiste llojit të dytë. E ngritur mbi shkëmbin ku takohen tri ujërat — Drini, Buna dhe Kiri — nën hijen e kalasë që legjenda e quan Rozafa, ajo nuk ishte thjesht një fortesë mes maleve të Veriut; ishte një bashkësi qytetare me ligj të shkruar, me organe vetëqeverisjeje dhe me një kod të vetin që ka mbijetuar deri më sot. Pak qytete arbërore mund të lëvdohen me kaq.

Nga kryeqyteti ilir te qyteti mesjetar

Shkodra nuk lindi në mesjetë. Ajo trashëgonte një emër të lashtë: Scodra, kryeqyteti i mbretërisë ilire të Gentit, qytet që romakët e morën me luftë në vitin 168 para Krishtit. Mbi po atë shkëmb, brez pas brezi, u ngrit qyteti që do të bëhej një nga qytetet kryesore mesjetare arbërore, krahas Durrësit, Krujës, Beratit e Prizrenit. Vijimësia e vendbanimit është një nga argumentet më të forta të rrënjëve të thella të popullit arbër në këto troje — guri i kalasë e dëshmon atë që ndonjëherë harkat e dijes e harrojnë.

Gjatë shekujve XII–XIV, Shkodra kaloi nëpër duar të ndryshme: Bizant, despotë vendës, sundimtarë sllavë e arbër. Nga mesi i shekullit XIV ajo ra në zotërimin e një dere fisnike që do të linte gjurmë në tërë Veriun — Balshajt, dera që sundoi Zetën. Nën Balshajt, kalaja mori shumë nga tiparet që ende sot i njohim; kullat e tyre ruhen brenda mureve. Por bota po ngushtohej: nga jugu vinte Venediku me anijet e tij tregtare, nga lindja vinte hija e gjatë e osmanit.

Nën Luanin e Shën Markut

Më 1396, e shtrënguar nga rreziku osman dhe nga lojërat e brendshme të pushtetit, dera e Balshajve ia dorëzoi Shkodrën Republikës së Venedikut. Kështu nisi një periudhë gati një shekullore — nga 1396 deri më 1479 — kur mbi kala valëvitej flamuri me Luanin e Shën Markut. Venedikasit nuk e shndërruan qytetin në koloni të thjeshtë; ata e qeverisën me anë të një provedituri të tyre, por duke njohur edhe organet vendore dhe duke ruajtur shumë nga e drejta zakonore e banorëve. Pikërisht kjo bashkëjetesë — administrata venedikase mbi një trup shoqëror arbër — prodhoi dokumentin më të çmuar të qytetit.

Statutet: ligji i shkruar i një qyteti arbër

Statutet e Shkodrës (italisht Statuti di Scutari) janë vepra ligjore më e plotë e ndonjë qyteti arbëror të mesjetës. Të hartuara, sipas studiuesve, që nga gjysma e parë e shekullit XIV dhe të plotësuara me shtesa deri më 1469, ato përmbajnë rreth 279 kapituj që rregullonin jetën e qytetit në çdo hollësi: pronën, trashëgiminë, martesën, tregtinë, krimin e dënimin, marrëdhëniet mes familjeve. Historiani Pëllumb Xhufi i quan një pasqyrë besnike të jetës në Shkodër nga viti 1330 deri në pushtimin osman.

Çfarë i bën këto Statute aq të rëndësishme nuk është vetëm fakti që ekzistojnë, por ajo që fshihet brenda tyre. I shkruar në venedikishten e shekullit XV, kodiku megjithatë ruan elemente thellësisht arbërore. Aty gjejmë gjurmët e besës — fjala e dhënë që vlen më shumë se shkresa — dhe rregulla që prekin gjakmarrjen, ai institucion i ashpër i së drejtës zakonore të maleve. Pra Statutet janë një urë: mbi to kalon e drejta romano-venedikase nga njëra anë dhe doku zakonor arbër nga ana tjetër, që më vonë do të kristalizohej në Kanunin e Lekë Dukagjinit. Shkodra mesjetare, pra, ishte një laborator ku ligji i shkruar europian dhe besa e malësorit jetonin nën të njëjtën çati.

Le ta themi me ndershmërinë që do të kërkonte Konica: ky tekst nuk ishte krijim i pastër arbëror, as nuk e bën Shkodrën një Venecie të dytë. Statutet janë dëshmi e një qyteti që dinte të huazonte pa u tretur — që merrte formën juridike të Perëndimit dhe e mbushte me lëndën e vet. Kjo është vetëdija qytetare që na intereson, jo lavdia e rreme.

Dorëshkrimi i humbur dhe i rigjetur

Fati i këtij thesari është vetë një tregim. Për shekuj me radhë Statutet u quajtën të humbura. Vetëm më 1997 studiuesja italiane Lucia Nadin i zbuloi në arkivat e Bibliotekës së Museo Correr në Venedik — aty ku Republika kishte ruajtur kujtesën e zotërimeve të saj. Më 2002 Nadin botoi edicionin e parë kritik, me përkthim shqip nga Pëllumb Xhufi dhe me parathënie nga emra si Giovan Battista Pellegrini e Oliver Jens Schmitt. Kështu, pas pesë shekujsh heshtjeje, qyteti arbër rifitoi zërin e vet juridik. Për punën mbi Shkodrën, Nadin u nderua me çmimin "Shuteriqi" — një borxh i njohur ndaj kujtesës sonë.

Rrethimi i madh dhe rënia

Lavdia qytetare nuk e shpëtoi Shkodrën nga fati i përbashkët arbëror. Pas Betejës së Savrës (1385) osmanët kishin hyrë thellë në trojet arbërore, dhe ndërsa Skënderbeu mbante Krujën, Veriu mbeti vatra e fundit e qëndresës venedikase. Më 1474 dhe sërish më 1478–1479 osmanët e rrethuan kalanë e Rozafës me forca të mëdha, herën e dytë nën komandën e vetë Sulltan Mehmetit II, pushtuesit të Kostandinopojës. Rrethimi i 1478-s ishte i përgjakshëm; mbrojtësit arbër dhe venedikas qëndruan deri në fund.

Atë qëndresë e ka përjetësuar një bir i vetë qytetit: prifti shkodran Marin Barleti, dëshmitar i ngjarjeve, që më 1504 botoi në Venedik veprën latine De obsidione Scodrensi — "Mbi rrethimin e Shkodrës". I njëjti Barleti më pas do të shkruante biografinë e Skënderbeut që e bëri heroin tonë të njohur në tërë Europën. Shkodra, pra, nuk i dha botës vetëm një kod ligjesh, por edhe penën që rrëfeu epokën.

Qyteti nuk ra në fushëbetejë. Më 1479 Venediku, i lodhur nga lufta, e dorëzoi Shkodrën me marrëveshje, me kushtin e vetëm që mbrojtësit e mbetur gjallë të largoheshin lirisht. Shumë prej tyre shkuan në Venedik. Me ta u nis edhe ai dorëshkrim i Statuteve që pesë shekuj më vonë do të rikthehej te ne si dëshmi se Shkodra mesjetare ishte, me të vërtetë, një qytet me ligj.

Burimet:

• Lucia Nadin (red.), Statuti di Scutari della prima metà del secolo XIV con le addizioni fino al 1469, përkthim shqip P. Xhufi, parathënie G. B. Pellegrini, O. J. Schmitt, G. Ortalli (Roma/Venezia, 2002).
• Marin Barleti, De obsidione Scodrensi (Venedik, 1504; bot. shqip "Rrethimi i Shkodrës", 1962 e ribot.).
• Oliver Jens Schmitt, Das venezianische Albanien (1392–1479) (München, 2001).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Shkodër"; Wikipedia, "Statutes of Scutari", "Rozafa Castle", "Siege of Shkodër".

— Redaksia ZHURMA