Mustafa Pashë Bushati: pashai i fundit i Shkodrës dhe fundi i pashallëqeve

Më 10 nëntor 1831, pas gjashtë muajsh rrethimi nën muret e Rozafës, Mustafa Pashë Bushati dorëzoi kalanë e Shkodrës dhe me të edhe shtetin gjysmë të pavarur që dera e tij kishte mbajtur në këmbë prej vitit 1757. Nëntë vjet më parë kishte rënë Janina e Ali Pashë Tepelenës. Me kapitullimin e Shkodrës u mbyll përfundimisht epoka e pashallëqeve shqiptare — dy gjysmë-shtete që, brenda strukturës osmane, kishin arritur territor, ushtri, diplomaci dhe trashëgimi dinastike, por kurrë një kornizë të përbashkët kombëtare. Mustafa Pasha është figura ku kjo kufizë shihet më qartë se kudo tjetër: burri që mblodhi dyzet mijë veta kundër Stambollit dhe humbi jo në fushëbetejë, por në çastin kur gjysma e ushtrisë së tij zgjodhi të mos ishte më ushtri e tij.

Trashëgimtari i një dinastie në kulm

Mustafa Pashë Bushati — i njohur në dokumentet osmane edhe si Mustafa Reshiti, dhe në kujtesën popullore thjesht si Shkodrani — lindi në Shkodër rreth vitit 1797, sipas gjenealogjive më të përhapura bir i Kara Mahmud Pashës, i cili kishte rënë një vit më parë në Krushë. Pushtetin nuk e mori drejtpërdrejt: e trashëgoi rreth vitit 1810 nga xhaxhai i tij, Ibrahim Pasha, i cili kishte qeverisur pas Kara Mahmudit me një vijë shumë më pajtuese ndaj Portës. Në vitin 1812 Stambolli i njohu gradën e vezirit.

Ajo që trashëgoi ishte një makineri e ndërtuar prej tre brezash. Bushatllinjtë e kishin kthyer sanxhakun e Shkodrës në një zotërim familjar de facto të trashëgueshëm, me qendër kalanë e Rozafës mbi bashkimin e Bunës me Drinin, me rrjet aleancash mes fiseve malësore dhe me forcë ushtarake të mbajtur nga të ardhurat vendase, jo nga thesari perandorak. Nën Mustafanë kjo trashëgimi u zgjerua edhe një herë: më 1820 iu shtua sanxhaku i Beratit, më 1824 ata të Ohrit dhe të Elbasanit, bashkë me titullin serasker — komandant fushate i perandorisë. Në kulm, autoriteti i tij shtrihej nga Ulqini e Podgorica deri në Maqedoninë perëndimore, në një territor që në hartat e kohës del i shënuar thjesht me emrin e tij.

Shpata shqiptare në shërbim të perandorisë

Deri në fund të viteve 1820, Mustafa Pasha nuk ishte rebel: ishte instrumenti më i fuqishëm i Portës në Ballkanin perëndimor. Kur Mahmudi II vendosi ta zhbënte pashallëkun e Janinës, forcat veriore u rreshtuan në anën e perandorisë — rrethimi i Janinës (1820–1822) e la Ali Pashën pa aleatë shqiptarë dhe hapi vendin e parë bosh në hartën e pashallëqeve. Më 1823, bashkë me Omer Vrionin, Mustafa Pasha drejtoi një fushatë me rreth tetë mijë veta në Greqinë perëndimore kundër kryengritjes greke. Më 24 gusht të atij viti, pranë Karpenisit, kampin e tij e sulmoi Marko Boçari me rreth treqind e pesëdhjetë suliotë: sulmi përfundoi me humbje osmane dhe me vdekjen e vetë Boçarit.

Kjo skenë e vetme e thotë gjithë problemin e epokës. Në të dyja anët e llogores flitej shqip. Suliotët ishin malësorë shqipfolës ortodoksë që luftonin nën flamurin grek; ushtria që i sulmonte ishte shqiptare veriore nën flamurin osman. Kapaciteti ushtarak i shqiptarëve ishte i pamohueshëm dhe i kërkuar nga të gjithë — por ai u vendos në shërbim të projekteve të të tjerëve, sepse projekti i vet ende nuk ekzistonte. Rrjeti ishte aty; kornizë nuk kishte.

4 janar 1831: kuvendi i Shkodrës

Prishja me Stambollin erdhi nga reformat. Pas shuarjes së jeniçerëve më 1826 dhe pas disfatave në luftën me Rusinë, Mahmudi II nisi një program centralizimi që synonte pikërisht zotërime si ai i Bushatllinjve: ushtri e rregullt në vend të forcave lokale, administratë e emëruar nga qendra, tatime të mbledhura drejtpërdrejt. Traktati i Adrianopojës, i nënshkruar më 14 shtator 1829, shtoi mbi këtë edhe njohjen e sovranitetit serb dhe lëshime territoriale që i alarmuan njësoj ajanët e Shqipërisë e të Bosnjës.

Më 4 janar 1831, në Shkodër, u mblodh një kuvend i parisë veriore. Argumenti me të cilin u shpall qëndresa nuk ishte kombëtar: reformat u shpallën shkelje e sheriatit dhe e rendit të vjetër, dhe pjesëmarrësit u betuan t'i kundërviheshin me armë. Është një detaj që historiografia patriotike shpesh e zbut, por që duhet lexuar ashtu siç është — sepse pikërisht ai shpjegon fundin. Mustafa Pasha mblodhi rreth dyzet mijë veta nga pashallarët e Shqipërisë veriore, mbajti lidhje me princin serb Milosh Obrenoviq dhe me Muhamed Aliun e Egjiptit, dhe veproi në paralel me kryengritjen e Hysein Gradashçeviçit në Bosnjë. Kolona e tij zbriti drejt lindjes dhe kaloi nëpër Shkup e deri në Sofje.

Babuna, 21 prill 1831: dezertimi që vendosi gjithçka

Përballja vendimtare erdhi te qafa e Babunës, mes Prilepit dhe Velesit, më 21 prill 1831, kundër ushtrisë së kryevezirit Reshid Mehmed Pasha. Beteja nisi në favor të shqiptarëve. Pastaj, në mes të saj, më shumë se gjysma e forcave të Mustafa Pashës u shkëputën dhe e lanë fushën. Disfata ishte totale: mijëra të vrarë dhe mbi katërmbëdhjetë mijë të zënë robër. Ndihma boshnjake nuk mbërriti kurrë në kohë.

Dezertimi nuk ishte frikë. Ishte logjika e vetë sistemit që Bushatllinjtë kishin ndërtuar: një ushtri e mbledhur mbi besnikëri fisnore, interes lokal dhe pagesë, jo mbi një ide për të cilën vlen të vdesësh larg shtëpisë. Kur kryevezari ofroi falje dhe pozita, llogaria u bë e thjeshtë. Ali Pasha ishte lënë vetëm nga shqiptarët në Janinë nëntë vjet më parë; tani Mustafa Pasha u la vetëm nga shqiptarët në Babunë. E njëjta mungesë, dy herë, brenda një dekade.

Gjashtë muaj nën Rozafë

Mustafa Pasha u tërhoq në Shkodër dhe u mbyll në kalanë e Rozafës. Rrethimi i Reshid Mehmed Pashës zgjati rreth gjashtë muaj. Më 10 nëntor 1831 pashai i fundit i Shkodrës dorëzoi kalanë. Nuk u ekzekutua: u fal, u dërgua në Stamboll dhe u rikthye më vonë në shërbim perandorak — guvernator i ejaletit të Ankarasë më 1846, i Hercegovinës më 1853. Vdiq më 27 maj 1860 në Medinë, larg Bunës.

Pashallëku, ndryshe nga pashai, nuk u fal. Në vitin 1832 perandoria shpalli shuarjen e sistemit të timareve dhe vendosi administrim të drejtpërdrejtë shtetëror në trojet shqiptare. Zotërimet e mëdha familjare u copëtuan, forcat lokale u shpërndanë, dhe vendin e vezirit trashëgimtar e zuri nëpunësi i emëruar nga qendra. Brenda një dekade, i gjithë ndërtimi politik që kishte bërë të mundur Kara Mahmudin dhe Ali Pashën ishte zhbërë.

Çfarë u mbyll me pashallëkun

Fundi i vitit 1831 shpesh lexohet si një humbje kombëtare. Nuk ishte — dhe pikërisht kjo është dëshmia më e vlefshme që na lë. Mustafa Pashë Bushati nuk luftoi për një Shqipëri; luftoi për të drejtën e derës së vet për të qeverisur ashtu si e kishte qeverisur prej tre brezash, dhe e mbrojti atë të drejtë me gjuhën e sheriatit, jo të kombit. Ajo që dëshmojnë njëqind vjet Bushatllinj është kapaciteti: shqiptarët e kishin forcën, aftësinë administrative, rrjetin e aleancave dhe peshën diplomatike për të mbajtur në këmbë një shtet real, të njohur në praktikë nga perandoritë përreth. Ajo që u mungoi ishte një kornizë që t'i lidhte këto pushtete me njëri-tjetrin në vend që t'i vinte kundër.

Kjo është arsyeja pse rruga nga Babuna te Lidhja e Prizrenit zgjati gjysmë shekulli. Brezi i 1878-s nuk shpiku forcën shqiptare — ajo ishte dëshmuar tashmë dy herë brenda një brezi, në Shkodër e në Janinë. Ai shpiku kornizën: një kërkesë të përbashkët, të formuluar në emër të të gjithë vendit dhe jo të një dere. Pashallëqet ishin prova se rrjeti shqiptar mund të mbante peshë shtetërore; viti 1831 ishte prova se pa emër të përbashkët ai rrjet mund të shpërbëhej brenda një pasditeje beteje.