Përmeti

Përmeti është qyteti i vogël mbi Vjosë që e ka lidhur emrin me dy themelime. Nga fshati i tij, Frashëri, dolën tre vëllezër — Abdyli, Naimi e Samiu — që idenë e Shqipërisë e kthyen në program politik, në varg e në alfabet; në vetë qytetin, në maj të vitit 1944, një kongres partizan ngriti organet e para të pushtetit që do ta sundonte vendin për gati gjysmë shekulli. Mes këtyre dy kujtesave rrjedh Vjosa, një nga lumenjtë e fundit të egër të Evropës.

Pse ka rëndësi

• Abdyl (1839), Naim (1846) dhe Sami Frashëri (1850) lindën në fshatin Frashër të Përmetit; në teqenë bektashiane të fshatit, një kuvend pronarësh myslimanë e të krishterë miratoi programin e autonomisë që Lidhja e Prizrenit e pranoi më 27 nëntor 1878.
• Më 24–28 maj 1944 Kongresi i Përmetit ngriti këshillin antifashist dhe një komitet me atributet e qeverisë së përkohshme, me Enver Hoxhën në krye: akti themelues i shtetit që Partia Komuniste do ta sundonte deri në pluralizmin e dhjetorit 1990.
• Sipas Censusit INSTAT 2023, bashkia e Përmetit kishte 7.980 banorë, nga të cilët 2.391 mbi 65 vjeç; njësia administrative Frashër kishte 144 banorë, vetëm dy prej tyre nën 15 vjeç.

Premeti mbi Vjosë

Përmeti shtrihet në bregun e majtë të rrjedhës së sipërme të Vjosës, nën kodrën e Bolëngës dhe rrëzë malit të Dhëmbelit. Vjosa, shkruan Robert Elsie, buron në malet e Pindit në Greqinë veriore, kalon pranë Përmetit, Këlcyrës e Tepelenës dhe derdhet në Adriatik në veri të Vlorës; është lumi i dytë i vendit pas Drinit, dhe autorët antikë e njihnin si Aoos. Emri i qytetit, sipas Elsie-t, është regjistruar më 1431 si Premeti. Në hyrje të qytetit, mbi lumë, ngrihet Guri i Qytetit, një shkëmb 42 metra i lartë që bashkia e quan simbolin e identitetit të Përmetit. Legjenda vendase tregon se mbi të kishte ngritur një kala Premti, zoti i krahinës që i dha emrin qytetit, dhe se, kur erdhën osmanët, Diestra, e bija e nipit të tij, u hodh nga maja e shkëmbit me foshnjën në krahë për të mos rënë në duart e tyre. Nga mesjeta ruhet në fshatin Kosinë kisha e Shën Mërisë, e shekujve XII–XIII, monument kulture që nga viti 1963.

Kisha, teqe dhe kalldrëm

Përmeti i shekujve osmanë ishte qytet i dy besimeve. Në lagjet e vjetra, Kisha e Shën Premtes, një bazilikë 22 metra e gjatë, u ndërtua më 1776 nga kryemjeshtri Ilia Kristo; pikturat e saj murale i punoi më 1808 Terpo Zografi, ndërsa ikonostasi u gdhend nën drejtimin e mjeshtrit Dhimitër nga Konica. Teqeja e Frashërit u ngrit më 1781 nga Sulejman bej Frashëri, dhe Elsie e rendit Përmetin edhe ndër vendet ku pati teqe urdhri halveti. Rrugët me kalldrëm të lagjeve Shënkoll e Teqe, ku ruhen gjurmët më të vjetra të qytetit, me porta të harkuara e me një vijë uji në mes që mullinjtë e hapnin për t'i larë, i takojnë sipas bashkisë fillimit të shekullit XIX; Këshilli Kombëtar i Restaurimit e ka shpallur Përmetin Qendër të Mbrojtur Historike. Në Bënjë ruhet Ura e Katiut mbi Lengaricë, me një hark kryesor 15,5 metra të gjerë e 6 metra mbi ujë, një tip ure që në Shqipëri njihet mirë në shekullin XVIII.

Frashëri: tre vëllezër dhe një teqe

Në fshatin Frashër lindën, sipas Elsie-t, tre vëllezërit që i dhanë Rilindjes trurin, zërin dhe gjuhën: Abdyli më 17 gusht 1839, Naimi më 25 maj 1846 dhe Samiu më 1 qershor 1850. Naimi e kaloi fëmijërinë në Frashër, ku, shkruan Elsie, nisi pa dyshim të mësonte turqisht, persisht e arabisht dhe ku, në teqenë bektashiane, u brumos me traditën shpirtërore të Lindjes; më 1865 familja u shpërngul në Janinë. Abdyli u zgjodh më 1877 deputet i Janinës në parlamentin osman dhe po atë dhjetor, në Stamboll, themeloi bashkë me Samiun Komitetin Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Popullit Shqiptar. Pas kuvendit të Prizrenit të qershorit 1878, ku thuhet se mbajti fjalën e hapjes, ai u kthye në jug: në teqenë bektashiane të fshatit të tij, një kuvend pronarësh myslimanë e të krishterë miratoi një program autonomie që Lidhja e Prizrenit e pranoi më 27 nëntor 1878 dhe që Samiu e botoi në gazetën e Stambollit «Tercüman-ı Şark».

Në fillim të 1879-s Samiu drejtoi komisionin që hartoi një alfabet mbi bazë latine, me disa shkronja greke e cirilike, dhe më 12 tetor 1879 u vu në krye të Shoqërisë së Stambollit për botimin e shkrimeve shqip. Autor i rreth pesëdhjetë veprave, ndër to një enciklopedi turqisht në gjashtë vëllime, ai i dha lëvizjes kombëtare më 1899, në Bukuresht, manifestin e saj shumë të lexuar, «Shqipëria – Ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet?». Naimi, poeti kombëtar, botoi po në Bukuresht më 1886 «Bagëti e bujqësi», një poemë baritore prej 450 vargjesh, dhe më 1898 «Istorinë e Skënderbeut», epos prej 11.500 vargjesh që ai e mbante për kryeveprën e vet; mesazhi i tij, sipas Elsie-t, synonte mbi të gjitha vetëdijen kombëtare dhe, në traditën bektashiane, kapërcimin e ndarjeve fetare. Nga kjo shtëpi doli edhe brezi tjetër: Mid'hat Frashëri, i biri i Abdylit, publicisti me pseudonimin Lumo Skendo. Shtëpia e vëllezërve në Frashër është sot Monument Kulture i Kategorisë I, dhe në teqenë e fshatit, që sipas bashkisë përbën fillesat e arsimit shqip në rrethin e Përmetit, Baba Alushi hapi më 1908 një shkollë shqipe.

1914: jugu në flakë

Pavarësia nuk i solli paqe jugut. Në pranverën e vitit 1914, kur xhandarmëria shqiptare, nën komandën e oficerëve holandezë, shkoi të merrte në dorëzim krahinat që Greqia duhej t'i lëshonte, u ndesh me armë me forcat që luftonin për të ashtuquajturin «Epir të Veriut», një emër që, shkruan Elsie, pasqyronte pretendimet territoriale të nacionalistëve grekë. Mid'hat Frashëri, në pamfletin e tij të vitit 1915, tregon se më 19 mars 1914 xhandarët shqiptarë u qëlluan nga kisha e fshatit Odriçan, pranë Frashërit: oficeri Qani u plagos dhe dymbëdhjetë burra u vranë. Ai e rendit Përmetin e Frashërin ndër njëmbëdhjetë krahinat e jugut që u kthyen në gërmadha dhe riboton një listë fshatrash të djegur, të botuar në «Corriere delle Puglie» në dhjetor 1914, ku gjenden edhe fshatra të Përmetit; Elsie shënon se autori shkruante me pasion antigrek dhe se fatkeqësinë duket se e kishte përjetuar vetë. Bashkia e Përmetit ruan një dëshmi më të qetë: teqeja e Baba Aliut në Alipostivan u dogj dy herë, më 1870 nga turqit dhe më 1914 nga grekët. Trupat greke, shton Elsie, hynë në jug të Shqipërisë në tetor e nëntor 1914 dhe deri në prill 1916 shpallën bashkimin e «Epirit të Veriut» me Greqinë.

Përmeti dha në këto vite edhe burra shteti. Turhan Pasha Përmeti, që e mbante emrin e qytetit, ishte kryeministër i Shqipërisë më 1914 dhe sërish nga 1918 deri më 1920. Ali bej Këlcyra, i lindur në Këlcyrë, në rrethin e dikurshëm të Përmetit, mori pjesë në Kongresin e Lushnjës dhe në luftën e verës së 1920-s për të dëbuar trupat italiane nga Vlora. Dhe në shkurt të vitit 1919, pas varrimit të Ismail Qemalit, një djalë pesëmbëdhjetëvjeçar nga krahina e Përmetit, Odhise Paskali, u nis për të studiuar në Torino; prej duarve të tij do të dilnin monumentet e Ismail Qemalit në Vlorë (1932), të Çerçiz Topullit në Gjirokastër (1934) dhe të Skënderbeut në Kukës (1939).

Maj 1944: kongresi që themeloi shtetin komunist

Më 24 maj 1944, në qytetin tashmë të çliruar të Përmetit, u hap Kongresi Antifashist Nacionalçlirimtar, që zgjati deri më 28 maj. Rreth dyqind delegatët ishin zgjedhur me votim të hapur në zonat e çliruara e në formacionet partizane, ndërsa në zonat e pushtuara i kishin caktuar këshillat e qarqeve e të qyteteve. Miranda Vickers shkruan se udhëheqja partizane e thirri kongresin me ngut, nga frika e një zbarkimi aleat, dhe e modeloi sipas AVNOJ-it, këshillit antifashist të partizanëve jugosllavë. Kongresi zgjodhi Këshillin Antifashist Nacionalçlirimtar, një trup prej 122 anëtarësh që, sipas historikut të Kuvendit të Shqipërisë, kishte karakterin e një parlamenti, dhe në krye të kryesisë së tij vuri Omer Nishanin, që kishte studiuar mjekësi në Stamboll. Ngriti edhe një Komitet Antifashist Nacionalçlirimtar me atributet e një qeverie të përkohshme, me kryetar Enver Hoxhën, sekretarin e përgjithshëm të Partisë Komuniste, e me nënkryetar Myslym Pezën. Shfuqizoi marrëveshjet politike e ekonomike që qeveria e Zogut kishte lidhur me shtete të huaja, i ndaloi ish-mbretit kthimin në Shqipëri dhe vendosi të mos njihej asnjë qeveri e formuar brenda ose jashtë vendit «kundër vullnetit të popullit». Synimi, shkruan Vickers, ishte t'u paraqitej Aleatëve një fakt i kryer.

Bashkia e Përmetit e përkujton sot kongresin si vendin «ku u hodhën themelet e shtetit të ri shqiptar». Leximi është i saktë, me një plotësim të domosdoshëm: shteti që u themelua në Përmet ishte shteti i Partisë Komuniste, dhe Vickers e quan kongresin bazën e kushtetutës së shtetit shqiptar të pasluftës. Në tetor 1944 komunistët formuan në Berat një qeveri të përkohshme me Hoxhën kryeministër, në fund të nëntorit morën Tiranën, dhe Hoxha mbeti komandant i përgjithshëm i ushtrisë deri më 1985; më 11 janar 1946 Asambleja Kushtetuese shpalli Republikën Popullore, ndërsa pluralizmi politik u dekretua vetëm më 17 dhjetor 1990. Përmeti i dha shtetit të ri edhe një nga udhëheqësit e parë që ai i spastroi. Sejfulla Malëshova, poet nga krahina e Përmetit dhe dikur sekretar i Fan Nolit, ishte ndër udhëheqësit e fotografuar në kongres; si ministër i Kulturës në qeverinë e parë të pasluftës ndoqi një vijë relativisht liberale e pajtuese dhe nuk i dënonte si reaksionarë të gjithë shkrimtarët e paraluftës, si Gjergj Fishtën. Më 21 shkurt 1946 Komiteti Qendror e përjashtoi nga Byroja Politike dhe nga vetë Komiteti, me akuzën e oportunizmit dhe të devijimit të djathtë; pas dy a tre vjetësh internim në Ballsh, e kaloi pjesën tjetër të jetës si magazinier në Fier.

Kujtesa e Frashërit u nda po ashtu. Nipi i Naimit, Mid'hat Frashëri, në fund të vitit 1942 ishte vënë në krye të Ballit Kombëtar, dhe në vjeshtën e 1944-s, kur fitorja komuniste ishte e qartë, iku në Italinë e jugut. Një tjetër bir i qytetit, Stefanaq Pollo (1923–1997), u bë historiani përfaqësues i periudhës komuniste: për 35 vjet drejtoi Institutin e Historisë dhe bashkë me Aleks Budën shkroi «Historinë e popullit shqiptar» (1965–1967). Bashkësia bektashiane e Shqipërisë, që e kishte në teqenë e Frashërit selinë e njërit prej gjashtë rretheve të saj, u persekutua që në fillim dhe u shpërbë krejt më 1967, kur një dekret ndaloi çdo veprimtari fetare.

Përmeti sot

Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, më 18 shtator 2023 bashkia e Përmetit kishte 7.980 banorë: 4.809 në njësinë administrative të qytetit dhe të tjerët në Çarçovë, Qendër Piskovë, Petran e Frashër. Vetëm 819 prej tyre ishin nën 15 vjeç, ndërsa 2.391 kishin mbushur 65 vjeç. Njësia administrative e Frashërit, ku ndodhet fshati që i dha kombit tre vëllezërit, kishte 144 banorë, dy prej tyre fëmijë nën 15 vjeç. Qarku i Gjirokastrës, ku bën pjesë Përmeti, numëronte 60.013 banorë, me dendësi 20,8 banorë për kilometër katror; qysh me të dhënat e vitit 2004, shënonte Elsie, rrethi i Përmetit kishte dendësinë e dytë më të ulët në vend, pas Kolonjës.

Më 2023 Vjosa u shpall Park Kombëtar, sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit parku i parë i një lumi të egër në Evropë. Në Bënjë, në të dy brigjet e kanionit të Lengaricës, nga një çarje e thellë tektonike burojnë ujëra sulfurore që derdhen në vaska natyrore; sipas bashkisë, vetëm gjatë vitit 2025 zonën e vizituan 103.761 vetë. Glikoja, e gatuar me fruta të stinës, me pak sheqer e pa konservues, është shenja e kuzhinës përmetare, dhe polifonia e jugut, që Elsie e quan ndoshta llojin më të njohur dhe, për veshin e huaj, më të pazakontin të muzikës shqiptare, e ka Përmetin ndër vatrat e veta. Mbi të gjitha, në hyrje të qytetit, qëndron Guri i Qytetit, më i vjetër se çdo emër që i është vënë Përmetit.