Kolonja: treva malore që e ktheu kurbetin në armë kombëtare

Në juglindje të Shqipërisë, mes majës së Gramozit dhe kufirit me Greqinë, shtrihet një trevë e vogël dhe e ashpër që dha shumë më tepër sesa premtonte terreni i saj i thepisur. Kolonja — sot bashki në Qarkun e Korçës, dikur një nga 36 rrethet e vendit — mbulon vetëm rreth 865 kilometra katrorë dhe në regjistrimin e vitit 2011 numëronte pak mbi 11 mijë banorë. E megjithatë nga këto fshatra gurësh dolën gazetarë, mësues, kryeministra e poetë që i dhanë Rilindjes Kombëtare disa prej zërave më të pathyeshëm. Historia e Kolonjës është historia e një kontradikte: një tokë kaq e varfër sa e detyroi popullsinë të merrte rrugët e kurbetit — dhe pikërisht ai kurbet u shndërrua në armën më të fuqishme kombëtare të trevës.

Toka: Gramozi, Erseka dhe fshatrat e gurta

Kolonja është një pellg malor i rrethuar nga lartësi. Në lindje ngrihet Gramozi, mali i katërt më i lartë i Shqipërisë me 2.525 metra, ndërsa lumi i Osumit e pret pjesën perëndimore të trevës në rreth 1.100 metra lartësi. Qendra e saj, Erseka, u themelua rreth vitit 1768 me pak mbi njëqind shtëpi të mbledhura nga fshatrat përreth, në rrugën që lidhte Korçën me Leskovikun; e ndërtuar në rreth 1.050 metra, ajo mbetet një nga qytetet më të larta të Ballkanit. Fshatrat e Kolonjës — Barmashi, Rehova, Starja, Luarasi, Borova — ruajnë ende arkitekturën tipike të gurit: mure e çati prej rrasash, shpesh të rindërtuara sot nga emigrantë me shpresën e kthimit. Ky peizazh i kursyer, ku toka e punueshme është e paktë dhe dimri i gjatë, e ka formësuar karakterin e trevës më shumë se çdo dekret.

Emri: nga «Koloneia» bizantine te treva shqiptare

Toponimi është më i vjetër se karakteri i sotëm shqiptar i trevës. Rreth vitit 1018, pas nënshtrimit të Bullgarisë, perandori bizantin Vasili II krijoi «Temën e Koloneas» për të siguruar pozicionet e perandorisë në Epir, duke vendosur aty edhe ish-robër lufte. Emri mbeti, por popullsia ndryshoi: valët e migrimit shqiptar që hynë në trevë gjatë shekullit XIV e kthyen Kolonjën në një zonë me shumicë shqiptare. Dëshminë e parë të qartë e jep vetë një perandor: në «Historinë» e tij, Joan VI Kantakuzeni përmend shqiptarët që jetonin «në rajonin e Kolonesë» rreth shkurtit të vitit 1328. Prej andej e tutje, Kolonja ndoqi fatin e trevave shqiptare të juglindjes — nën sundimin osman, brenda vilajetit të Manastirit, deri në Pavarësinë e vitit 1912.

Kurbeti si strategji kombëtare

Varfëria e tokës e ktheu emigracionin — kurbetin — në një ligj jete për kolonjarët. Që nga shekulli XIX, burrat e trevës morën rrugët drejt Stambollit, Egjiptit, Rumanisë dhe Bullgarisë, duke forcuar kolonitë e vjetra shqiptare që ekzistonin tashmë në ato vende. Por kurbeti kolonjar nuk mbeti thjesht një çështje mëditjeje. Nëpër Sofje, Bukuresht, Kajro e Aleksandri, mërgimtarët u organizuan në shoqëri atdhetare, financuan gazeta e shkolla, dhe u bënë mecenatët e padukshëm të Rilindjes. Kolonia egjiptiane, për shembull, ishte aq e fuqishme sa më 1906 dërgoi Fan Nolin në Amerikë për të organizuar lëvizjen kombëtare ndër shqiptarët e atjeshëm. Ky është modeli që përsëritet: një popullsi e shpërndarë me dhunën e ekonomisë, e cila e ktheu shpërndarjen në rrjet — dhe rrjetin në atdhe.

Brezi i penës dhe i pushkës

Nga ky rrjet dolën emrat që e bënë Kolonjën të njohur mbi peshën e saj demografike. Shahin Kolonja (Starje, 1865–1919) botoi në Sofje gazetën «Drita», e cila prej vitit 1901 deri më 1908 sulmoi me gjuhë të ashpër regjimin e Sulltan Abdyl Hamitit II dhe u bë organ i Komitetit për Lirinë e Shqipërisë; ai mbrojti alfabetin dhe kërkesat kombëtare në vetë Parlamentin osman. Petro Nini Luarasi (Luaras, 1865 – Ersekë, 1911) dha jetën për shkollën shqipe: mësues e veprimtar, ai u mallkua zyrtarisht nga Patriarkana e Stambollit për guximin të mësonte në gjuhën e ndaluar. Xhafer Ypi, po nga Starja, u bë kryeministër i Shqipërisë më 1921–1922 dhe një nga juristët që rithemeluan shtetin e brishtë — një trashëgimi që, brez pas brezi, çon deri te filozofja bashkëkohore Lea Ypi. Krahas penës qëndroi edhe pushka: poeti-luftëtar Sali Butka nga Butka mbajti çetën për atdhe, siç e mbajtën dhjetëra kolonjarë të tjerë. Penë e pushkë, të dyja të dala nga i njëjti mal.

Borova, 1943: çmimi i qëndresës

Kur Lufta e Dytë Botërore erdhi në Kolonjë, treva pagoi çmimin më të rëndë të historisë së saj. Në mëngjesin e 6 korrikut 1943, si hakmarrje për një pritë partizane te Barmashi — të komanduar nga Riza Kodheli — një kolonë e Divizionit të Parë Malësor gjerman hyri në fshatin e Borovës dhe brenda pak orësh e ktheu në hi: 107 civilë, pleq, gra e fëmijë, u vranë dhe çdo shtëpi u dogj. Masakra e Borovës mbeti në kujtesën kombëtare si simbol i hakmarrjes së verbër ndaj një populli të paarmatosur — dhe si dëshmi se qëndresa e Kolonjës nuk ishte pa kosto. Ashtu si penda e Shahin Kolonjës apo shkolla e Luarasit, edhe hiri i Borovës është pjesë e së njëjtës histori: e një treve të vogël që u ballafaqua me perandori e ushtri shumë më të mëdha se vetja, dhe nuk u përul.

Rrjeti që s'u la të vdesë

Kolonja rrëzon një supozim të përhapur — se historia bëhet vetëm në qendra të mëdha. Ky pellg malor, i shpopulluar herë pas here nga kurbeti dhe djegur nga lufta, e ktheu vazhdimisht dobësinë e vet në forcë: mërgimin në koloni atdhetare, izolimin në identitet, varfërinë në dije. Zërat e saj — Shahini nga Sofja, Luarasi nga katedra e ndaluar, Ypët nga zyra e kryeministrit deri te salla e leksioneve — nuk ishin ngjarje të veçuara, por nyje të një rrjeti shqiptar që u përpoq, brez pas brezi, të mos e linte gjuhën e kujtesën të shuhen. Erseka mbetet sot një qytezë e qetë në rrëzë të Gramozit; por nën qetësinë e saj rri një nga rrëfimet më domethënëse se si një komb i vogël e mban veten gjallë — jo nga qendra, po nga skajet.