Vlora

Vlora shtrihet në krye të gjirit që e mbyllin nga deti gadishulli i Karaburunit dhe ishulli i Sazanit, dhe ky gji e bëri port për çdo perandori që kaloi në këtë breg. Më 28 nëntor 1912 po ky qytet ishte i vetmi vend ku delegatët shqiptarë kishin pushtet, dhe aty e shpallën shtetin e tyre. Vlora është kryeqyteti i parë i Shqipërisë, qyteti që e mbrojti pavarësinë me armë më 1920 dhe që, në fund të shekullit XX, njohu edhe ikjen e madhe drejt Italisë, edhe rrënimin e shtetit.

Pse ka rëndësi

• Më 28 nëntor 1912 Ismail Qemali, bir i Vlorës, shpalli këtu pavarësinë e Shqipërisë, kur qyteti ishte i vetmi nën kontrollin e delegatëve; Vlora u bë kryeqyteti i parë i shtetit.
• Lufta e Vlorës (5 qershor – 2 gusht 1920) e detyroi Italinë ta lëshonte qytetin që e mbante që nga dhjetori i 1914-s, ndërsa ishulli i Sazanit mbeti italian deri në mbarim të Luftës së Dytë Botërore.
• Si port i hapur, Vlora priti që në shekullin XV hebrenjtë e dëbuar nga Spanja, dhe gjatë pushtimit nazist asnjë hebre i qytetit nuk iu dorëzua gjermanëve.

Aulona: skela e gjirit

Gjiri i Vlorës ishte i banuar shumë kohë përpara se qyteti të kishte emër. Rreth tij u ngritën qytetet-kala Amantia, e themeluar në shekullin V p.e.s., Kanina, e fortifikuar që nga shekulli IV p.e.s., dhe Oriku, një nga portet më të lashta të bregut, i lindur si vendbanim në shekujt VI–V p.e.s. Në veriperëndim të qytetit, në Triport, zhytësit e një ekspedite të Institutit të Arkeologjisë dhe të Universitetit të Southamptonit gjetën më 2016 edhe tetë akra struktura nën ujë, krahas dymbëdhjetë akrave të njohura më parë: gjurmë tregtie greke e romake nga shekulli IV p.e.s. deri në shekullin VII e.s., ndoshta skela e Aulonës romake. Emri Aulon del në shekullin II e.s. te gjeografi Ptolemeu, i cili e quan port detar. Për prejardhjen e qytetit burimet nuk pajtohen. Britannica e rendit Aulonën ndër tri koloni greke të bregut ilir; historiografia vendore e sheh si skelën e Ilirisë së Jugut që lulëzoi pas rënies së Apolonisë dhe të Orikut. Në shekujt V–VI e.s. qyteti kishte peshkopin e vet, në varësi të metropolitit të Durrësit. Simboli i tij arkeologjik, «Vajza aulonase», është një skulpturë 87 centimetra e lartë, e gdhendur nga mjeshtër vendas në gurin gëlqeror të Kaninës.

Kanina dhe zotërinjtë e detit

Mbi qytet, në një kodër rreth 380 metra të lartë, rri Kanina, kalaja që e rindërtoi Justiniani. Disa studiues e kërkojnë nën muret e saj mesjetare Thronionin e lashtë, qytetin që sipas Pausanias e pushtuan apoloniatët; Pierre Cabanes, përkundrazi, e vendos Thronionin në Triport. Mesjeta e Vlorës është një varg zotërish që erdhën nga deti: normanët më 1081, Venediku më 1205, Hohenstaufenët gjermanë dhe pastaj Anzhuinët, mbreti i të cilëve, Karli, në një dokument të 7 shtatorit 1284 lavdëronte kështjellarët e Vlorës për kujdesin ndaj kalasë. Më pas Kanina kaloi nëpër duart e Muzakajve dhe të Balshajve, derisa më 1417 osmanët morën njëherësh Vlorën, Kaninën dhe Beratin. Pushtimi nuk qe i qetë: pas vitit 1430 krahina u mbajt për ca kohë nga Gjergj Arianiti, i cili më 1431–1432 udhëhoqi qëndresën kundër ushtrive të sulltanit.

Porti i sulltanit dhe rruga e hebrenjve

Osmanët e kuptuan shpejt vlerën e gjirit, dhe Vlora u bë një nga portat e tyre drejt Perëndimit. Prej saj u nisën forcat osmane kundër Italisë së Jugut më 1480 dhe kundër kryengritjes së himarjotëve më 1492; më 1537 qyteti ishte baza e sulltan Sulejmanit kundër Korfuzit. Po atë vit, me urdhër të sulltanit, nisi ndërtimi i një kështjelle tetëkëndëshe aty ku sot është stadiumi «Flamurtari», me gurë të marrë nga kështjella e Jangjeçit në Zvërnec dhe nga muri rrethues i Aulonës; historiani Machiel Kiel e mendon të mbaruar rreth viteve 1542–1543. Në fund të shekullit XIX ajo ishte rrënojë, dhe më 1906 gurët e saj shkuan për rrugën Vlorë–Skelë. Më 1542 u ndërtua Xhamia e Muradies, me rreshta guri e tulle që të kujtojnë ndërtimet e kohës së arkitekt Sinanit.

Në shekullin XV mbërritën në Vlorë hebrenjtë sefaradë të dëbuar nga Spanja. Regjistri osman i vitit 1520 shënonte 531 familje hebreje; për familjet e tjera burimet ndryshojnë, 701 vendase sipas Bashkisë, 803 të krishtera sipas historianit Machiel Kiel. Sido që të numërohen, hebrenjtë ishin një pjesë e madhe e qytetit. Sinagoga e tyre qëndroi deri në Luftën e Parë Botërore, komuniteti jetoi në Vlorë deri në fillim të viteve 1990, dhe gjatë pushtimit nazist autoritetet vendore nuk bashkëpunuan me gjermanët në ndjekjen e tij. Rruga ku banonin shumë prej tyre, 46 metra e gjatë, është sot monument kulture. Në shekujt XVII–XVIII Vlora mbeti një nga limanet kryesore të Shqipërisë së Jugut; vetëm gjatë vitit 1904 vaporët austriakë të «Lloyd»-it dhe italianë të «Puglia»-s bënë në port përkatësisht 224 dhe 181 hyrje-dalje, dhe më 1900 rrethina numëronte mbi njëqind mijë rrënjë ullinj. Mbi këtë pasuri qëndronte dera e Vlorajve. Ekrem bej Vlora, i lindur në qytet më 1 dhjetor 1885, e përshkruan konakun e familjes, që populli e quante «sarajet e bejlerve», në një park prej 40.000 metrash katrorë që qëndroi deri më 1925.

Nga klubi «Labëria» te 28 Nëntori

Rilindja në Vlorë mori trajtën e një klubi. Në vitet 1908–1912 klubi «Labëria», me kryetar nderi Ismail Qemalin, u bë vatra e përpjekjeve për pavarësi, dhe më 7 gusht 1908 u çel shkolla shqipe e Muradies. Ismail Qemali, i lindur në Vlorë më 1844, kishte qenë për dekada nëpunës e guvernator osman. Më 19 nëntor 1912 ai lundroi me një anije luftarake austro-hungareze për në Durrës, sepse Vlora ishte e bllokuar nga flota greke, dhe prej andej vijoi për në qytetin e lindjes; natën e 27 nëntorit fjeti në shtëpinë e Sharrajve. Kuvendi i delegatëve nga e gjithë Shqipëria, ku Elbasanin e përfaqësonte ndër të tjerë Lef Nosi dhe Shkodrën Luigj Gurakuqi, u hap në shtëpinë e Xhemil beut dhe më 28 nëntor 1912 shpalli pavarësinë. Robert Elsie e vëren pa iluzione: shpallja ishte më shumë teorike sesa praktike, sepse Vlora ishte i vetmi qytet nën kontrollin e delegatëve. Por në zbrazëtinë e pushtetit ajo funksionoi. Konferenca e Ambasadorëve në Londër e njohu pavarësinë de facto më 17 dhjetor 1912, ndërsa Qeveria e Vlorës punoi deri më 22 janar 1914, kur Ismail Qemali u detyrua të jepte dorëheqjen. Dita ka zërin e vet në muze: 28 Nëntori 1912.

1914–1920: pushtimi dhe Lufta e Vlorës

Pavarësia e Vlorës u kërcënua nga deti. Në tetor 1914 Italia pushtoi Sazanin dhe më 25 dhjetor 1914 vetë qytetin (Britannica e nis pushtimin italian më 1915), ndërsa traktati i fshehtë i vitit 1915 parashikonte copëtimin e Shqipërisë. Pas Kongresit të Lushnjës, përfaqësuesit e krahinave të Vlorës, Tepelenës e Himarës u mblodhën në Barçallë më 29 maj 1920 dhe zgjodhën komitetin «Mbrojtja Kombëtare», me kryetar Osman Haxhiun. Komisionin ushtarak e drejtoi ish-oficeri i marinës Qazim Koculi, ndërsa formacionet luftarake i organizoi kapiten Ahmet Lepenica. Ultimatumi që komiteti i dërgoi komandës italiane e refuzonte ndarjen e vendit sipas traktatit të 1915-s dhe kërkonte administrimin e Vlorës, Tepelenës e Himarës. Lufta e Vlorës nisi në mbrëmjen e 5 qershorit 1920 dhe u mbyll më 2 gusht me Protokollin e Tiranës, me të cilin Italia premtoi të respektonte sovranitetin shqiptar dhe të tërhiqte trupat nga Vlora — me përjashtim të ishullit të Sazanit. Më 3 shtator forcat shqiptare hynë në qytet. Fitorja ishte e plotë vetëm në tokë: Sazani u kthye në duar shqiptare vetëm në tetor 1944, në mbarim të Luftës së Dytë Botërore.

Baza detare, ikja dhe viti 1997

Më 1939 italianët u kthyen. Gjatë Luftës së Dytë Botërore Sazani u bë bazë nëndetësesh italiane e gjermane; pas luftës Bashkimi Sovjetik e zgjeroi portin dhe e përdori gjirin si bazë detare deri më 1961, kur prishja mes dy shteteve i largoi sovjetikët. Kur diktatura ra, emri i qytetit u bë simboli i ikjes: anija «Vlora», të cilën turma e mori në portin e Durrësit, hyri në portin e Barit më 8 gusht 1991 me tetëmbëdhjetë deri në njëzet mijë shqiptarë në bord; burimet nuk pajtohen për shifrën.

Gjashtë vjet më vonë Vlora u bë zemra e rebelimit të vitit 1997. Skemat piramidale, të shfaqura më 1993, nisën të lëkundeshin në vjeshtën e 1996-s, dhe me rënien e tyre qyteti u ngrit kundër qeverisë. Më 28 mars 1997 anija «Kateri i Radës», e mbushur kryesisht me gra e fëmijë, u nis nga porti i Vlorës drejt bregut italian. Në kanalin e Otrantos u përplas me korvetën «Sibilla» të marinës italiane, që po përpiqej ta ndalte, dhe u fundos. Për numrin e viktimave burimet ndryshojnë, nga 84 të vdekur të vërtetuar deri në 108; gjykatat italiane i dënuan për fundosjen të dy komandantët, atë të korvetës dhe atë të anijes. Rrënojat, të nxjerra nga rreth tetëqind metra thellësi, u bënë më 2012 monument në Otranto. Nuk është kapitull që Vlora e kujton me krenari, por pa të historia e saj do të ishte e gënjeshtërt.

Vlora sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Vlorës ka 83.683 banorë dhe qarku 146.681. Britannica e përshkruan si portin e dytë të Shqipërisë, me peshkim, industri konservash e vaji ulliri dhe me eksportin e bitumit natyror të Selenicës. Në Skelë, buzë detit, ndërtesa ku punoi qeveria e Ismail Qemalit, e djegur nga pushtuesit italianë më 1939 dhe e rindërtuar më 1962 në trajtën e vjetër, është sot Muzeu i Pavarësisë Kombëtare. Në sheshin e Flamurit ngrihet Monumenti i Pavarësisë prej bronzi, i ndërtuar në fillim të viteve 1970, dhe pranë tij lulishtja me varrin e Ismail Qemalit, e ndërtuar më 1932 me interesimin e Ali Asllanit, poetit që e drejtoi bashkinë e qytetit më 1918–1920 dhe sërish më 1934–1939. Eshtrat e plakut të Vlorës u sollën aty nga Kanina, ku ishte varrosur më 1919 në kopshtin e teqesë. Universiteti publik i qytetit mban emrin «Ismail Qemali». Më 2010 ujërat rreth Karaburunit dhe Sazanit u shpallën ekosistem natyror detar i mbrojtur, më pas park kombëtar, dhe në Gjirin e Gramës, në shpatin perëndimor të Karaburunit, numërohen mbi 1.500 mbishkrime të gdhendura në shkëmb që nga antikiteti. Vlora nuk ka nevojë për mite: i mjafton gjiri, që e bëri port të perandorive, dhe një ditë nëntori, që e bëri djep shteti.