Kongresi i Përmetit: kur qëndresa u bë shtet, maj 1944

Në fund të majit 1944, ndërsa lufta ende ziente nëpër male, rreth dyqind burra e gra u mblodhën në një qytet të vogël të jugut për të bërë diçka që deri atëherë asnjë kuvend shqiptar nuk e kishte guxuar në mes të një pushtimi: të shpallnin një shtet. Kongresi i Përmetit — 24 deri 28 maj 1944 — i dha fund de fakto monarkisë, ngriti organet e para të pushtetit të ri dhe e njohu Frontin Nacionalçlirimtar si përfaqësuesin e vetëm të popullit. Por po ajo tavolinë ku lindi shteti i ri e mbylli pushtetin brenda një partie të vetme. Përmeti është njëherazi akti themelues i Shqipërisë së pasluftës dhe çasti kur gjerësia e qëndresës u ngushtua në një ngjyrë.

Përmeti, maj 1944

Zgjedhja e Përmetit nuk ishte e rastit. Jugu ishte zemra e lëvizjes partizane, terreni malor jepte mbrojtje, dhe qyteti ndodhej thellë në zonën e çliruar, larg garnizoneve gjermane. Konteksti ushtarak po ndryshonte me shpejtësi: Italia kishte kapitulluar që në shtator 1943, Gjermania naziste kishte marrë vendin, dhe qëndresa e udhëhequr nga Fronti Nacionalçlirimtar po fitonte terren. Ajo që i mungonte lëvizjes tashmë nuk ishte një ushtri — atë e kishte krijuar një vit më parë Konferenca e Labinotit, që ngriti Shtabin e Përgjithshëm nën komandën e Spiro Moisiut — por një organ që të fliste si shtet. Përmeti e mbushi këtë boshllëk.

Dyqind delegatë dhe një kongres i mbledhur në luftë

Kongresi u hap më 24 maj 1944 dhe zgjati deri më 28 maj. Sipas të dhënave të dokumentuara, morën pjesë rreth dyqind delegatë e të ftuar, prej tyre 188 me të drejtë vote — përfaqësues nga zonat e Korçës, Vlorë-Gjirokastrës, Beratit, Elbasanit, Tiranës, Pezës e Durrësit, si dhe nga organizatat rinore e të grave dhe nga brigadat partizane. Shumica ishin anëtarë të Partisë Komuniste Shqiptare, e cila deri atëherë e drejtonte Frontin nga brenda. Kuvendi ndoqi të njëjtin model si Këshilli Antifashist i Çlirimit Kombëtar të Jugosllavisë (AVNOJ) — një kongres rezistence që vishej me atributet e një parlamenti.

Çfarë vendosi Kongresi

Përmeti ngriti dy organe. I pari ishte Këshilli Antifashist Nacionalçlirimtar (KANÇ) — organi më i lartë ligjvënës e ekzekutiv, i shpallur si përfaqësuesi i vetëm i sovranitetit të popullit dhe shtetit shqiptar. KANÇ-i zgjodhi një Presidium prej njëzet e pesë vetash, në krye të të cilit u vendos Omer Nishani, mjeku e intelektuali që i dha kongresit fytyrën e tij përfaqësuese. I dyti ishte Komiteti Antifashist Nacionalçlirimtar — një trup me njëmbëdhjetë anëtarë, i pajisur me atributet e një qeverie të përkohshme. Kryetar i tij u zgjodh Enver Hoxha, dhe nënkryetar Myslym Peza.

Por qendra e vërtetë e rëndesës u vendos te një njeri i vetëm. Hoxha ishte njëkohësisht sekretar i përgjithshëm i partisë, kryetar i qeverisë së përkohshme dhe komisar politik i ushtrisë; kongresi i dha atij gradën Kolonel-Gjeneral dhe e konfirmoi Komandant të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Ndërsa Spiro Moisiu mbeti komandant i shtabit në terma ushtarakë, autoriteti suprem — politik dhe ushtarak njëherësh — tashmë kishte një adresë të vetme.

Vendimet politike ishin prerëse. Kongresi ia ndaloi kthimin në Shqipëri ish-mbretit Ahmet Zog, duke i dhënë fund de fakto monarkisë. Vendosi gjithashtu që të mos njihej asnjë qeveri tjetër e formuar brenda ose jashtë vendit pa pëlqimin e KANÇ-it — një klauzolë që godiste njëkohësisht qeveritë bashkëpunëtore me pushtuesin dhe çdo mundësi qeverie-mërgimi që t'i kundërvihej Frontit. Të gjitha qeveritë e mëparshme u shpallën të pavlefshme. Në gjuhën e Kongresit, kjo ishte "ndarja përfundimtare me të shkuarën".

Nga Përmeti te Berati: mbyllja e pushtetit

Kongresi i Përmetit nuk ishte fundi i procesit, por fillimi i tij. Pesë muaj më vonë, mbledhja e dytë e Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar në Berat (tetor 1944) e ktheu Komitetin Antifashist në Qeveri të Përkohshme Demokratike, me Enver Hoxhën kryeministër — hapi i fundit institucional para çlirimit të plotë në nëntor 1944. Kështu, brenda gjashtë muajsh, lëvizja që kishte lindur si front i gjerë antifashist — me komunistë, nacionalistë e malësorë në të njëjtën tryezë, siç ishin ulur dikur te Peza e te Mukja — u shndërrua në aparatin e një shteti nga i cili, brenda pak vitesh, mbeti vetëm partia fituese. Balli Kombëtar mbeti jashtë e kundër, dhe monarkistë si Abaz Kupi u kthyen në armiq. Përmeti i dha Shqipërisë institucionet e para të pavarura nga çdo patron i huaj; por po aty u vulos edhe monopoli që do të zgjaste dyzet e pesë vjet.